Dinsdag 09/08/2022

De man die Bush progressief doet lijken

De ultraconservatieve ex-senator Rick Santorum is de man van het moment bij de Republikeinen in de VS. Als hij vandaag de voorverkiezingen in Arizona en - vooral - Michigan wint, valt niet uit te sluiten dat zijn partij een presidentskandidaat krijgt die George W. Bush er doet uitzien als het toonbeeld van redelijkheid. Tom Vandyck

Rick Santorum bevestigt met brio een reeks clichés die in Europa bestaan over Amerika. Hij zwaait onbeschaamd met de Bijbel en klettert te pas en te onpas met de sabel. Hij belijdt een soort patriottisme dat het meer moet hebben van spier- dan hersenmassa (dit weekend nog verweet hij Obama dat hij te veel mensen naar de universiteit wil sturen; daar zouden ze links van worden). En ook: hij lijdt aan een van naïef optimisme doordrongen zelfoverschatting. Zo gelooft hij dat hij als werkloze senator (hij werd in 2006 afgestraft door zijn kiezers in Pennsylvania) kans maakt om president te worden.

Dat laatste doet hij overigens niet ten onrechte. Je kunt Santorum wel voor een wandelende karikatuur houden, maar hij staat ondertussen dichter bij het Witte Huis dan ook maar iemand tot voor kort voor mogelijk had gehouden. Een jaar lang voerde hij campagne met een flinterdun budget. In de peilingen kwam hij tot recent niet boven een paar procent uit. Washingtonwatchers hadden hem tijden geleden al afschreven. Maar vandaag staat hij op het punt om de koploper te worden voor de Republikeinse presidentiële nominatie.

Wat Santorum moet doen om de koppositie te grijpen, is winnen in Michigan, de staat waar de koploper tot nog toe, ex-gouverneur van Massachusetts Mitt Romney, vandaan komt. Als Romney niet kan winnen in zijn eigen geboortestaat, zal hij moeilijk kunnen volhouden dat hij de favoriet is.

Lijkje mee naar huis

"Het spreekt voor het Amerikaanse systeem dat iemand van zo ver kan terugkomen, met zo weinig geld, en toch nog een grote kans maken om te winnen", zegt David Woodard, een Republikeinse campagneconsulent en professor politiek op de Clemson-universiteit in South Carolina. "Als Santorum wint in Michigan, loopt Romney onherstelbare averij op."

Dat tot afgrijzen van een flink deel van de VS en niet eens alleen Democraten, die hem de verpersoonlijking vinden van alles wat ze verafschuwen aan de conservatieven in hun land. Ook heel wat Republikeinen zien Santorums opgang met lede ogen aan. Hij is te rechts, heet het. Hij maakt geen kans om te winnen.

Hoe conservatief hij precies is, toonde Santorum aan met een recente aangebrande uitspraken over seks en godsdienst. Die zouden tot voor kort een maand geleden nog laconiek weggewuifd zijn, maar niet meer sinds Santorum begin deze maand voorverkiezingen won in de staten Missouri, Minnesota en Colorado, en dus bij de kanshebbers voor de nominatie ging horen. Nu wordt ieder woord uit Santorums mond zorgvuldig binnenstebuiten gekeerd.

Zo beloofde Santorum dat hij zich als president zou uitspreken over de gevaren van voorbehoedsmiddelen. Die zijn, zei hij in een interview met de website CaffeinatedThoughts.com, "Een vrijgeleide om dingen te doen op het seksuele vlak die tegengesteld zijn aan hoe de zaken horen te zijn." Seks hoort thuis binnen het huwelijk en is bedoeld om kinderen te maken, vindt Santorum. Als president zou hij dan ook alle federale subsidies voor voorbehoedsmiddelen afschaffen.

Niet alleen voorbehoedsmiddelen zijn volgens Santorum af te keuren. Ook door de ziekteverzekering terugbetaalde vruchtwaterpuncties kunnen niet door de beugel vindt hij, want die leiden tot meer abortussen en bijgevolg minder zorgverstrekking, omdat we "dan mindervaliden uit onze samenleving kunnen elimineren".

Santorum heeft zelf een driejarige dochter die aan de potentieel dodelijke genetische afwijking trisomie 18 lijdt. In de jaren negentig kregen hij en zijn vrouw Karen een prematuur kind dat na de geboorte slechts enkele uren leefde. Begin dit jaar was er even controverse over de beslissing van de Santorums destijds om het lijkje mee naar huis te nemen, zodat ze het aan hun andere kinderen konden laten zien.

De rel over voorbehoedsmiddelen kwam er nadat de Amerikaanse katholieke kerk zich verzette tegen een bepaling uit Obama's nieuwe ziektewet, die werkgevers (en dus ook, pakweg, katholieke ziekenhuizen of universiteiten) ertoe verplicht om voorbehoedsmiddelen op te nemen in de ziekteverzekering van hun personeel.

Na niet eens zoveel getouwtrek schudde Obama een compromisvoorstel uit zijn mouw: niet de katholieke instellingen zelf, maar de verzekeraars moeten voor de voorbehoedsmiddelen betalen. Dat doen ze overigens graag, want de pil is goedkoper dan de bevallingen die op ongewenste zwangerschappen volgen.

Tegen die tijd was de geest echter uit de fles. Graag of niet, de pil was plots een verkiezingsthema en Santorum probeerde daar gretig garen bij te spinnen. Trouwens, Obama's hele ziektewet was een goddeloos onding, naar het voorbeeld van de Frans Revolutie, stelde hij begin deze maand in Texas. "En waar ging het met Frankrijk naartoe? Precies: naar de guillotine, naar de tirannie. Als er geen rechten bestaan die de overheid moet respecteren, dan is Obamacare (de ziektewet, tv) nog maar het begin van wat ze u kunnen aandoen."

Santorum claimde - wars van alle feiten - dat oudjes in Nederland niet naar de dokter durven, omdat ze vrezen dat ze daar tot euthanasie verplicht zullen worden, en dat 10 procent van alle overlijdens in Nederland het gevolg zijn van gedwongen levensbeëindiging.

Als het aan Santorum ligt, staan de VS - voor hem is dat uiteraard een christelijk land, al denken Amerikaanse grondwetspecialisten daar anders over - aan de rand van een seculiere dictatuur. In zijn gedachtewereld is het altijd 1940 of 1941, toen de VS niet optraden tegen Hitler, omdat veel Amerikanen volgens hem vonden dat die "a nice guy" was, en "lang niet zo kwaad als we denken". Hetzelfde met Obama en zijn geestesgenoten, waarschuwt Santorum. "Alleen wordt het moeilijker voor deze generatie om dat te zien aankomen, want er zal geen catastrofale gebeurtenis zijn."

Let wel, Santorum gelooft niet, zoals een flink deel van zijn achterban, dat Obama in het geheim moslim is. Hij vindt hem louter een afgedwaalde christene, die "een valse theologie" aanhangt die "niet op de Bijbel gebaseerd is", zoals hij vorige week in Ohio zei, maar tegelijk wel "systematisch probeert om de joods-christelijke waarden van de VS te vermorzelen".

Sterker nog: niet alleen Obama, maar ook Satan zelf heeft het op de VS gemunt, zei Santorum tijdens een toespraak in 2008 op de katholieke Ave Maria-universiteit in Florida. "Satan valt de grote Amerikaanse instituties aan en gebruikt de zonden van de hoogmoed, ijdelheid en sensualiteit om de sterke planten uit te rukken die zo diep geworteld zijn in de Amerikaanse traditie."

Angsten en emoties

Santorum zwakte weliswaar een aantal van zijn uitspraken af de laatste dagen, maar zijn stellingen over seks vestigden ook de aandacht op een wet die pas goedgekeurd werd in het door Republikeinen gedomineerde deelstaatsparlement van Virginia. Die zou vrouwen die een abortus willen dwingen om eerst een vaginale echografie te ondergaan. Dat zorgde betogingen en verontwaardiging alom. De staat verkracht vrouwen, heette het.

Gouverneur van Virginia Bob McDonnell, een man wiens naam circuleert als mogelijke kandidaat-vicepresident, moest zijn voornemen om die wet te ondertekenen noodgedwongen laten varen. Maar het bevestigde nog maar eens het beeld van een Republikeinse partij die terug wil naar het tijdperk van 'Mad Men' en zich niet wil bemoeien met de banken, maar des te meer met vrouwen hun buiken.

Een aantal Republikeinse zwaargewichten gooien dan ook stilaan moedeloos de armen in de lucht. "We geven de indruk dat we geen moderne partij zijn", klaagde ex-burgemeester van New York, ex-presidentskandidaat en 9/11-held Rudy Giuliani op CNN.

Na een speech vorige week in Dallas zei Jeb Bush, de ex-gouverneur van Florida en broer van president George W. Bush, dat hij zijn eigen partij nog nauwelijks herkent. "Het is een tikje verontrustend wanneer men steeds maar aan de angsten en emoties van mensen appelleert, in plaats van ze over de horizon te doen kijken naar een breder perspectief."

Volgens David Woodard zijn dat echter alleenstaande uitspraken die overbelicht worden, omdat de pers voor Obama rijdt en Santorum wil saboteren. Wat Woodard betreft, komt Santorum zo hard opzetten omdat hij zowat de enige is die de polsslag van de gewone Amerikanen aanvoelt. "Hij weet dat dit land in een crisis verkeert en dat die crisis niet economisch is, maar moreel. Het basisprobleem, zoals Santorum het ziet, is dat de Amerikaanse kernwaarden - one nation under God, indivisible with liberty and justice for all - verwaterd zijn en dat we die moeten herstellen voor we onze andere problemen met de economie kunnen oplossen."

Niet waar, zegt Julian Zelizer, CNN-commentator en professor politieke geschiedenis op de Princeton-universiteit in New Jersey. "Het ongemak binnen het Republikeinse partij-establishment is zeer tastbaar. Drie maanden geleden gingen ze er nog van uit dat president Obama zou gaan verliezen en dat Mitt Romney de man was die hem zou kloppen. Nu hoor je ze plots toegeven dat Obama in een zeer sterke positie staat."

Dat heeft te maken met de zoetjesaan verbeterende economie, zegt Zelizer, maar ook met Santorum, die de partij te ver naar rechts stuwt. "Santorum gelooft dat sociaal conservatisme het pad naar de overwinning is. Voor hem werkt het, want hij wint er primary's mee. Of dat het beste is voor de Republikeinen, is een andere vraag. Het is niet alleen dat Santorum heeft aangetoond dat hun kopman Romney kwetsbaar is. In tien dagen tijd is hij er ook in geslaagd om de klemtoon van de primary-campagne te verschuiven van discussies over het begrotingstekort en de economie naar sociaal-culturele issues. Veel Republikeinen vinden dat niet wijs. Terecht: er is nog nooit iemand geweest die op basis van zulke issues het Witte Huis gewonnen heeft."

Extremistisch imago

De Republikeinse partij heeft dat allemaal grotendeels aan zichzelf te danken. Jarenlang hebben de Republikeinen hun achterban opgezweept met abortus, het homohuwelijk en het schrikbeeld van linkse elites uit de grootsteden aan de kusten die brave christenmensen uit het hartland hun bijbels en vuurwapens zouden afpakken. Na Obama's overwinning in 2008 stampten ze de Tea Party uit de grond, die daar nog een schep bovenop deed.

Dat gingen even goed. Het leverde de Republikeinen in 2010 de meerderheid op in het Huis van Afgevaardigden, de Amerikaanse versie van de Kamer van Volksvertegenwoordigers. Maar ondertussen heeft die onbuigzame houding zich tegen hen gekeerd. In de peilingen doen de Republikeinen in het Amerikaanse parlement het nu alweer een stuk slechter dan de Democraten.

Ook Obama's populariteitscijfers zitten weer in de lift, nu de werkloosheid daalt. Dat terwijl de Republikeinen met een presidentskandidaat dreigen te blijven zitten die zo rechts is dat hij nauwelijks verkiesbaar is.

"Mitt Romney is zonder twijfel de betere kandidaat", zegt Zelizer. "Santorum bevestigt de karikatuur die de Democraten van de Republikeinen maken: dat ze een stel ethische extremisten zijn die in de negentiende eeuw leven. Het ergste voor de Republikeinse partij is trouwens dat de andere kandidaten Santorum napraten. Hij krijgt geen tegenwind. Zelfs als Romney het alsnog haalt, zullen de Republikeinen het moeilijk krijgen om dat extremistische imago af te werpen."

Blijft het feit dat Santorum ondanks alles grote handicaps heeft. Tot nader order beschikt Mitt Romney nog steeds over de diepste campagnekas en de beste organisatie. Maar ook dat kan veranderen, zegt Zelizer. "Als Romney in Michigan of Arizona van Santorum verliest, gaat deze nominatierace wellicht door tot de zomer en misschien wel tot op de Republikeinse conventie in augustus (de presidentsverkiezing zelf is op 6 november, TV), want dan zal Santorum sommen kunnen gaan inzamelen waar hij tot nog toe alleen maar van kon dromen. Romney zal het argument verliezen dat hij de man is die kan winnen, omdat hij keer op keer ostentatief niet wint.

Als Santorum de nominatie grijpt, zou dat slecht nieuws zijn voor de Republikeinen, zegt Zelizer. "Dan zitten ze volgen mij behoorlijk in de nesten. Al dat gepraat over de pil werkt misschien wel in de voorverkiezingen, wanneer de conservatiefste kiezers opdagen, maar het zal hen in november stemmen kosten van vrouwen. Het idee dat deze verkiezingen over iets anders zullen gaan dan de economie is volgens mij absurd."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234