Woensdag 28/09/2022

De man die van patiënten ook mensen maakte

Oliver Sacks is op 82-jarige leeftijd overleden aan kanker. De wetenschap betwist of hij een serieuze bijdrage heeft geleverd, maar het grote publiek sloot de Britse neuroloog en schrijver in de armen.

"Ik heb liefgehad en er is van mij gehouden. Ik heb veel gegeven en heb daar wat voor teruggekregen. Ik heb gelezen en gereisd en gedacht en geschreven. Ik heb een bijzondere relatie met de wereld gehad, de relatie van schrijvers met hun lezers. Bovenal ben ik een bewust wezen, een denkend dier geweest op deze prachtige planeet, en dat was op zichzelf al een enorm privilege en avontuur."

Met deze woorden eindigde de ingezonden brief die Oliver Sacks in februari dit jaar aan The New York Times schreef om zo, publiekelijk, zijn dood aan te kondigen. Hij had net gehoord dat de tumor die hem negen jaar eerder aan één oog blind had gemaakt tot niet meer te genezen uitzaaiingen in zijn lever had geleid. Zijn toekomstperspectief leek tot enkele maanden te zijn ingekrompen.

Schuchterheid

Hoewel hij in zijn brief aangaf dat hij bang was voor de dood, overheerste zijn dankbaarheid over het bevredigende leven dat hij mocht leiden. Hij koesterde ook de hoop dat het nog even zo door mocht gaan, zodat hij de contacten met de mensen die hem lief waren nog kon verdiepen en kon doorgaan met schrijven. Zijn autobiografie, Onderweg (die inmiddels ook in Nederlandse vertaling verscheen bij De Bezige Bij) was net af, maar er lagen nog twee andere boeken die voltooid moesten worden. Schrijven, geeft Sacks in Onderweg aan, is vanaf zijn veertiende jaar zijn levensader geweest. Het begon met dagboeken, waarvan hij er tussen zijn veertiende en zijn dood meer dan duizend vulde, en het was de kern van zijn bestaan als neuroloog.

Dat hij arts zou worden, was een gegeven dat feitelijk al bij zijn geboorte vastlag. Hij groeide op in een grote Joodse familie in Londen, waarvan enkele neven, twee van zijn drie broers en zijn vader en moeder arts waren. In Oom Wolfraam en mijn chemische jeugd (2001) beschrijft hij hoe zijn voorliefde aanvankelijk naar de veilige wereld van de scheikunde uitging. Die veiligheid zocht hij op nadat hij tijdens de oorlog vier traumatische jaren op een kostschool had doorgebracht. En ook om zich - weer thuis - af te sluiten voor de beklemmende aanwezigheid van een schizofrene broer. Maar ondanks zijn passie voor de scheikunde zou hij het familiespoor volgen en medicijnen studeren in Oxford.

Zijn homoseksualiteit - in de jaren vijftig nog een misdaad in Engeland en bovendien verafschuwd door zijn moeder - was een belangrijke reden om na zijn studie naar het minder benarde Amerika te vertrekken. De drie jaar die hij in San Francisco doorbracht, werden gekenmerkt door onrust. Op lange motortochten vond hij een gevoel van vrijheid, met fanatiek gewichtheffen probeerde hij, vergeefs, zijn schuchterheid af te schudden, en in de drugs zocht hij troost voor een paar mislukte liefdesaffaires. (Pas op 75-jarige leeftijd zou hij werkelijk geluk in de liefde vinden bij de auteur Billy Hayes, met wie hij tot zijn dood samen was).

Toen hij naar New York vertrok om zich in de neurologie te specialiseren nam de drugsverslaving zulke destructieve vormen aan dat hij moest ingrijpen. Hij zocht hulp bij een psychoanalyticus, kickte af, besloot de geplande wetenschappelijke carrière op te geven en zich volledig te richten op wat zijn hart hem ingaf: werken met patiënten en schrijven over hun ervaringen.

Wereldfaam

Zijn eerste boek, Migraine (1970), schreef hij toen hij als beginnend neuroloog in een hoofdpijnkliniek werkte. Het werd een gewaardeerd handboek. Maar pas in Ontwaken in verbijstering (1973), over patiënten die dankzij het medicijn l-dopa korte tijd ontwaakten uit de zombieachtige toestand waarin ze als gevolg van een slaapziekte veertig jaar verkeerden, tekende zich voorzichtig de Sacks af zoals we die wereldwijd hebben leren waarderen: de neuroloog die zijn lezers meeneemt in de wereld van zijn patiënten om te laten zien en voelen wat zij doormaken.

Een belangrijke inspiratiebron voor Sacks was de Russische psycholoog A. R. Luria. Luria bepleitte een 'romantische wetenschap' van uitgebreide gevalsbeschrijvingen als een noodzakelijke aanvulling op de 'harde' wetenschap van getallen en diagnoses. Of Sacks met zijn gevalsbeschrijvingen een serieuze bijdrage aan de wetenschap heeft geleverd, valt te betwisten - en wordt door wetenschappers ook zonder meer betwist. De grote verdienste van zijn boeken zit veeleer in de belangstelling die hij bij het grote publiek wekte voor neurologische aandoeningen als autisme, het syndroom van Gilles de la Tourette, doofheid, mensen die geen gezichten kunnen herkennen, hun vermogen om kleuren te zien kwijtraken of hun hele kortetermijngeheugen moeten missen.

Met De man die zijn vrouw voor een hoed hield verwierf Sacks in 1985 in één klap wereldfaam, en de boeken die volgden, zoals Stemmen zien, Een antropoloog op Mars en Het innerlijk oog, werden vrijwel zonder uitzondering bestsellers.

Zijn werk leidde tot verfilmingen en documentaires, en was voor veel mensen de inspiratie om over aandoeningen als alzheimer, autisme en depressies van zichzelf of familieleden te schrijven.

Wat aanspreekt in het werk van Sacks is de bevlogenheid en de waardering waarmee hij over zijn patiënten schrijft. Hij presenteert ze niet als slachtoffers, maar als mensen die met veerkracht, doorzettingsvermogen en onvermoede capaciteiten hun door een zware handicap verstoorde leven vormgeven. Met zijn inlevingsvermogen heeft hij zijn talrijke lezers aanknopingspunten gegeven voor een beter begrip van mensen met een afwijking.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234