Dinsdag 04/10/2022

ReportageMexico

De Maya-trein moet dwars door het oerwoud welvaart brengen in het armste deel van Mexico. Maar zal hij ooit gaan rijden?

Luchtfoto van de aanleg van het spoor in aanbouw bij Bécal in  de Mexicaanse deelstaat Campeche. Waar bomen stonden, loopt nu een zandkleurige graveldijk zover het oog reikt. Beeld  Felix Marquez
Luchtfoto van de aanleg van het spoor in aanbouw bij Bécal in de Mexicaanse deelstaat Campeche. Waar bomen stonden, loopt nu een zandkleurige graveldijk zover het oog reikt.Beeld Felix Marquez

De Maya-trein in Mexico, 1.500 kilometer spoor dwars door het oerwoud, wordt volgens president López Obrador aangelegd voor de armsten van de armen: de inheemse volkeren in het zuiden. Een jaar voor de geplande oplevering ligt er nog nergens spoor, terwijl het lokale verzet groeit.

Joost de Vries

Door het groene woud trekt een brede kale streep, alsof een enorme tondeuse een baan heeft geschoren over het vlakke landschap van de Mexicaanse deelstaat Campeche. Waar bomen stonden, loopt nu een zandkleurige graveldijk zover het oog reikt. Boven de geëffende grond fladderen citroengele vlinders. Langs de randen liggen de gekapte bomen opgestapeld in rommelige hopen.

María Imelda Pool Herrera (65, zwart petje tegen de brandende zon) en haar familie plukken deze middag hun eerste vruchten van de ‘Tren Maya’, een megaproject van de linkse president Andrés Manuel López Obrador. Haar dochter Laura, gewapend met een machete, tilt een flinke stam in de laadbak van een pick-uptruck. Een ander familielid haalt een kettingzaag door een stronk. Het gezin reed een minuut of vijf vanaf hun kleine woonplaats Bécal naar het spoor in aanbouw om brandhout te sprokkelen. “We profiteren nu al”, lacht Pool Herrera.

Sociaal verhaal

De Maya-trein moet de deelstaat Campeche verbinden met vier andere deelstaten in het zuidoosten van Mexico: Chiapas, Tabasco, Yucatán en Quintana Roo. Het 1.500 kilometer lange traject omvat zowel enkele van de armste plattelandsregio’s als de immens toeristische kuststrook Riviera Maya en de resortstad Cancun. Eind volgend jaar zou de moderne trein hier met 160 kilometer per uur meermaals per dag moeten passeren. Pool Herrera kan niet wachten, zegt ze, dan komen er eindelijk meer toeristen die haar handgeweven hoeden zullen kopen.

María Imelda Pool Herrera laadt met familie brandhout op een pick-uptruck bij Bécal, in de Mexicaanse deelstaat Campeche. Het hout komt van gekapte bomen voor de aanleg van het spoor voor de Maya-trein. Beeld  Felix Marquez
María Imelda Pool Herrera laadt met familie brandhout op een pick-uptruck bij Bécal, in de Mexicaanse deelstaat Campeche. Het hout komt van gekapte bomen voor de aanleg van het spoor voor de Maya-trein.Beeld Felix Marquez

Want dat is de belofte waarmee president López Obrador zijn project verkoopt: meer toerisme en werkgelegenheid, meer lokale ontwikkeling en economische groei. De Tren Maya moet het uitroepteken worden achter zijn regering. Nu hij over de helft van zijn termijn van zes jaar is, groeit zijn haast om blijvend een stempel te drukken op het land van 130 miljoen mensen. Het nieuwe vliegveld in Mexico-Stad opende dit voorjaar. Een olieraffinaderij is in aanbouw.

In 2018 brak de linkse politicus met een opzwepend sociaal verhaal voor het eerst in bijna een eeuw door de hegemonie van machtspartijen PRI en PAN. Zijn prioriteit, beweert hij, zijn de noden van de meer dan 50 miljoen armen (volgens cijfers van de Wereldbank), een kleine 40 procent van de bevolking. “Voor het welzijn van allen, eerst de armen”, zegt hij vrijwel dagelijks in zijn matineuze persconferenties.

Exotische mystiek

Zijn Tren Maya is er voor de armsten onder de armen, stelt hij, de inheemse volkeren van het zuiden van Mexico. De vijf deelstaten zijn allemaal armer dan het nationale gemiddelde. De meeste inwoners stammen af van het precolumbiaanse Maya-volk, velen spreken nog de inheemse taal. Het vlakke land is bedekt met oerwoud dat bruist van het leven, onder het bladerdak zijn imposante Maya-ruïnes te vinden.

Die schoonheid trekt al jaarlijks miljoenen toeristen. Europese en Amerikaanse luchtvaartmaatschappijen vliegen rechtstreeks op Cancun, in 2019 bezochten 22 miljoen mensen de tropische oostkust van het schiereiland Yucatán. In het decennium voor de pandemie was toerisme goed voor een jaarlijkse 8,5 procent van de Mexicaanse economie. Maar de dollars en euro's worden ongelijk verdeeld. Het buitenlandse geld hoopt zich op in de resorts langs de kust, van waaruit touroperators dagtrips naar de ruïnes verkopen.

López Obradors trein gaat daar verandering in brengen, stelt de president. De toerist krijgt er naast het busje van het hotel een optie bij. De buitenlandse gast kan in een aangenaam gekoelde coupé ontsnappen aan de tropische hitte. Hij hoeft slechts op gezette tijden uit te stappen om de oude Mayastad Palenque in het groene binnenland te bewonderen, of de machtige ruïnes van Tulum boven rotsachtige kliffen aan de kust. De naam alleen al, ‘El Tren Maya’, ademt exotische mystiek. Plak je gezicht tegen het raam, misschien zie je een jaguar.

Milieuschade beperken

Wie weet vindt die toerist ook zijn weg naar het hoedenatelier van Pool Herrera in het plaatsje Bécal in Campeche, ongeveer 400 kilometer ten westen van Cancun. Wanneer de laadbak tot boven de rand is gevuld met hout, rijdt Pool Herrera met haar familie in de pick-up terug naar het slaperige stadje van zesduizend inwoners. Op het centrale plein staan drie manshoge stenen hoofddeksels te wachten op toeristen – misschien worden de gebeeldhouwde panamahoeden ooit een niet te missen trekpleister.

De belofte van meer toerisme en werkgelegenheid, van snel vervoer waarmee ook de lokale bevolking makkelijker kan afreizen naar de urbane hubs waar werk en inkomen te vinden zijn, doet het goed in de regio. Pool Herrera en haar familie behoren tot de miljoenen inwoners die de Maya-trein toejuichen. Maar langs het geëffende land, daar waar consortia van bouwbedrijven met hun bulldozers de afgelopen twee jaar door het woud trokken, klinkt ook felle kritiek. Lokale activisten en milieuorganisaties maken zich grote zorgen.

Bouwvakkers bij de aan te leggen spoorlijn in Halacho in de deelstaat Yucatan. De bulk van het werk moet nog gebeuren en het project wordt steeds duurder. Beeld  Felix Marquez
Bouwvakkers bij de aan te leggen spoorlijn in Halacho in de deelstaat Yucatan. De bulk van het werk moet nog gebeuren en het project wordt steeds duurder.Beeld Felix Marquez

Milieuactivisten dwongen in mei bij de rechter een bouwstop van een deel van het traject af. Langs de kust van deelstaat Quintana Roo snijdt de trein door maagdelijke jungle en bedreigt hij een kwetsbaar ecosysteem van ondergrondse watergrotten. President López Obrador had geen boodschap aan het milieuonderzoek dat de rechtbank verordonneerde. Deze week verklaarde hij de trein een project van ‘nationale veiligheid’. De bouw gaat zodoende door, rechterlijke uitspraak of niet.

Trage voortgang

Tijdens een recent werkbezoek aan het project sprak López Obrador de bouwvakkers toe. “Jullie weten dat het werk volgend jaar af moet zijn”, zei hij tegen de soldaten in fluorescerende hesjes – hij besteedde de bouw deels uit aan het leger. “Het volk wil de Tren Maya.” Maar steeds luider vraagt dat volk zich af of de trein er überhaupt komt. De bulk van het werk moet nog gebeuren en het project wordt steeds duurder. Het budget voor dit jaar werd onlangs verdubbeld tot 3,5 miljard euro.

Er vindt weliswaar traag maar gestaag voortgang plaats, zo is her en der te zien langs de route. Het traject is vrijwel overal geëffend. Maar nergens liggen nog bielzen, laat staan een nieuw spoor, en alle 35 geplande stations moeten nog worden gebouwd. De aanvoerder van een groep bouwvakkers, net ingevlogen uit Mexico-Stad, haalt zijn schouders op: “We hebben nog heel veel werk voor de boeg.” Zweet gutst over zijn voorhoofd.

Volg de geëffende grond vanaf Bécal 270 kilometer naar het zuiden door uitgestrekt bos en landbouwland en je komt uit in Don Samuel, een boerengehucht van een paar honderd families. De kale streep snijdt hier dwars door het dorp, maar ook in dit plaatsje zal de trein niet stoppen. Inwoner María Elena Hernández (43) hoopt hartgrondig dat de trein nooit zal gaan rijden. “Dit is een megaproject gericht op exploitatie”, zegt ze in haar schaduwrijke achtertuin. Over een boom kruipt een zwarte salamander.

Grond opgeëist

De president beloofde een trein voor het volk, maar Hernández voorziet een spoorlijn waar vooral bedrijven van zullen profiteren. “Ambtenaren die hier het project komen uitleggen, spreken over toerisme, maar het spoor zal voor 70 procent worden gebruikt voor vracht”, zegt ze. De overheid verwacht inderdaad een lucratieve toekomst voor de Tren Maya, waarbij twee derde van de inkomsten uit vervoer van landbouwproducten, brandstof en bouwmaterialen komen. De trein, zo is de prognose, zal veel nieuwe bedrijvigheid trekken naar de uitgestrekte natuurrijke regio.

Een vrouw en kind passeren huizen in Haro, in de deelstaat Campeche, die zijn gebouwd voor gezinnen die langs de aan te leggen Maya-spoorlijn wonen.  Beeld  Felix Marquez
Een vrouw en kind passeren huizen in Haro, in de deelstaat Campeche, die zijn gebouwd voor gezinnen die langs de aan te leggen Maya-spoorlijn wonen.Beeld Felix Marquez

Voor het megaproject moeten lokale belangen wijken, is Hernández’ ervaring. In haar eigen dorp werd de Maya-trein er op agressieve wijze doorgedrukt, stelt ze. Sinds de jaren veertig beheren lokale boerengemeenschappen gezamenlijk de grond rond hun dorpen. Ook Hernández is een van de grondbezitters. Een advocatenkantoor ingehuurd door Fonatur, het federale toerismefonds dat het project overziet, kwam de grond voor het spoor opeisen. “Dat ging er hard aan toe. Van omkoping tot bedreiging.” Het dorp deed aangifte tegen het kantoor, dat ruim een miljoen euro zou hebben verduisterd. “De president beweert te strijden tegen corruptie. Kijk wat hier gebeurt.”

In reactie op onze vragen geeft toerismefonds Fonatur alleen een indirect antwoord op de klachten uit Don Samuel. Andere federale controleurs moeten beoordelen of er sprake was van “onregelmatigheden”, stelt een woordvoerder. Om het recht van overpad te verkrijgen, onderhoudt Fonatur een “permanente dialoog” met lokale bewoners, “zonder onteigeningen en zonder corruptie”. Ondanks tegenslagen ligt het werk op schema, beweert de overheidsdienst. “De trein zal klaar zijn in december 2023, precies zoals president López Obrador aan het Mexicaanse volk heeft beloofd.”

Vloek voor de regio

Het klopt, zegt antropoloog Elisa Cruz Rueda via de telefoon, dat er “officieel geen sprake is van onteigeningen, omdat Fonatur voor de terreinen betaalt”. Toch hoorde ook zij veel klachten van lokale bewoners over de manier waarop de transacties tot stand komen. De wetenschapper is verbonden aan de autonome universiteit van Chiapas en staat zeer kritisch tegenover het project. De trein is een vloek voor de regio, meent ze. “Mensen konden leven van hun grond, maar het geld dat de overheid ervoor betaalt, is voor het einde van López Obradors termijn al op.”

In het plaatsje Bécal hoefde hoedenmaker Pool Herrera geen ingewikkeld gevecht te voeren met de autoriteiten. Het spoor loopt langs het stadje, niet er dwars doorheen. De Maya-trein, zegt ze, kan haar toekomst veranderen. Straks hoeft haar familie mogelijk niet langer courgettes en maïs te verbouwen, maar kunnen ze misschien wel leven van het weven. Op papier heeft ze goud in handen. De fijnst geweven panamahoeden leveren zomaar honderden euro's op.

Maar die toekomst lijkt vandaag nog heel ver weg. In Bécal is geen toerist te bekennen, het stadje telt nul hotels. De vraag is of de trein daar verandering in gaat brengen wanneer die straks met hoge snelheid een kilometer ten westen aan Bécal voorbijsnelt. Een station staat gepland voor een stadje verderop. Het is Pool Herrera’s enige klacht: “Waarom hier niet ook een halte?”

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234