Zaterdag 24/09/2022

De mens als een stilleven

schilderkunst

ontgoochelende rafaël-tentoonstelling in parijs

Soms mag het een ietsje meer zijn. Twaalf schilderijen en acht tekeningen is wel erg weinig om een overzicht van leven en werk van het Italiaanse wonderkind Rafaël te bieden. Bovendien blijft Raphaël. Grâce et Beauté als tentoonstelling zelf in gebreke. Te veel schoonheid en gratie, te weinig duiding en informatie.

Parijs / Van onze verslaggever ter plaatse

Eric Rinckhout

Het Musée du Luxembourg, aan de rand van de gelijknamige Jardins in Parijs, is niet groot. Voor de tentoonstelling Raphaël. Grâce et Beauté werd er bovendien een museum in het museum gebouwd: een soortement renaissancistisch decor, met bordpapieren zuilen en nissen, waardoor de zaaltjes nu wel erg krap zijn. Het wordt dringen als Raphaël veel toeschouwers zou lokken.

Waarschijnlijk wilden de samenstellers de ruimte verkleinen uit vrees dat ze te weinig Rafaëls hadden. Ze hadden natuurlijk ook voor een ander soort tentoonstelling kunnen kiezen - met wat documentair gehalte, bijvoorbeeld. Nu krijg je een zogeheten biografisch overzicht in twaalf schilderijen en acht tekeningen: grote stappen gauw thuis, want het is nauwelijks een representatief staal van een oeuvre dat op een tachtigtal schilderijen wordt geschat.

Nergens wordt trouwens duidelijk dat het om een chronologisch overzicht gaat: de zaalteksten lijden vooral onder het gebakken-lucht-syndroom - veel woorden, weinig betekenis.

De tentoonstelling mag dan in het sfeervolle schemerdonker baden - de individuele verlichting van schilderijen en tekeningen is overigens uitstekend - de bordjes bij de schilderijen werden uit esthetische overwegingen samengebracht op twee plaatsen in de zalen, met als gevolg dat de toeschouwers zich daar verdringen en er uiteindelijk toch niet wijs uit raken - vooral niet waar enkele kopieën van la Fornarina, Rafaëls geliefde, hangen. Het uitzonderlijke talent van de vroegrijpe en jonggestorven Rafaël (1483-1520) - hij stierf op zijn 37ste verjaardag - bewijs je met dit soort exposities geen dienst.

Gelukkig hangt er in Parijs wel wat fraais - al zijn het lang niet allemaal Rafaëls meesterwerken. In de eerste zaal wijzen een verongelijkte Christus, een Sint-Sebastiaan met pruimenmondje en een popperige Maria met kind nog op de invloed van Perugino, in wiens atelier Rafaël korte tijd werkte. De figuren zijn statisch en sjabloon-achtig.

Toch verraden enkele tekeningen Rafaëls grote talent: een dramatische Mozes bij het brandende braambos, een vlezige Venus, en vooral een bloot kindje dat met uitgestoken armen, kirrend en boordevol plezier wegloopt. Snel geschetst in rood krijt, is het het enige werk in de hele expositie waarop gelachen wordt. In de wereld van Rafaël heerste gratie, minzaamheid en sprezzatura, een onvertaalbaar Italiaans woord dat een soort ongekunstelde onthechting en afstandelijkheid betekent. Daardoor hebben Rafaëls figuren allemaal een weinigzeggende uitdrukking op hun gelaat: ze staren en in het beste (of slechtste?) geval glimlachen ze.

Deze sprezzatura werd gepropageerd door Baldassare Castiglione, auteur van De hoveling, een gedragscode voor de aristocraat. Zijn portret hangt trouwens in het tweede zaaltje, waar Rafaël op zijn best is in enkele krachtiger geborstelde portretten.

Het volgende zaaltje werd opgebouwd rond la Fornarina, de bakkersdochter die Rafaëls maîtresse was. Haar portret is bloedeloos, glad, ja op minutieuze wijze en vermoedelijk met alle liefde doodgeverfd. Het is nauwelijks te geloven dat ook dit een Rafaël is. De vrouw heeft alleen contouren, geen volume. Volgens het expositiemagazine van Paris Match duidt een blauwig plekje onder haar linkerborst op een groeiend kankergezwel. Ook die informatie - hoe betwistbaar ook - ontbreekt in de expositie. Nergens wordt ook maar een poging ondernomen om iets te verduidelijken of te situeren: de invloed van Leonardo's Mona Lisa op de portretten bijvoorbeeld, of de vreemde geschiedenis achter de als Sint-Catharina overschilderde Dame met de eenhoorn.

In het laatste zaaltje hangt plotsklaps een reeks grote foto's van fresco's uit de villa Farnesina in Rome. Met de tentoonstelling hebben die niets te maken, tenzij men wat uitgebreider aandacht zou besteden aan Rafaël als architect en decorateur en ook stil zou staan bij andere muurschilderingen, zoals zijn wereldberoemde Stanza della Signatura in het Vaticaan. Grâce et Beauté laat slechts een glimp zien van het veelzijdige talent van Rafaël en bevestigt hem hoofdzakelijk als schilder van iele schoonheid en popperige gratie, van de mens als stilleven. Dat kan niet de bedoeling zijn geweest.

WAT: Raphaël. Grâce et Beauté WAAR EN WANNEER: Musée du Luxembourg, 19 rue de Vaugirard, Parijs. Tel 00-33-1-42.34.28.64. Tot 27 januari, dagelijks open vanaf 10 uur. Sinds kort zijn er 25 Thalys-treinen per dag tussen Brussel en Parijs (H/T). Inl.: www.thalys.com ONS OORDEEL: Te weinig werken van Rafaël in een weinig overtuigend uitgewerkte tentoonstelling.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234