Donderdag 20/01/2022

De moeilijke tango van kunst en geld

Alle toeters en bellen van Art Brussels ten spijt, blijft de relatie tussen kunst en geld in een taboesfeer gehuld. Ten bewijze: vier simpele vragen met lastige antwoorden. Sofie Mulders

Hoeveel verdient een beeldend kunstenaar?

De laatste sectorcijfers van het Kunstenloket dateren al van juni 2006. Beeldend kunstenaars verdienen weinig tot zeer weinig, zo leert dat onderzoek. Voor een meerderheid (63 procent) blijft het maandelijkse bruto-inkomen uit de artistieke activiteit onder de 3.000 euro.

Grosso modo zijn er drie categorieën kunstenaars. Ten eerste zijn er de grootverdieners. Hun kunst is een reëel exportproduct. Denk aan Luc Tuymans, Jan Fabre, Jan De Cock. Ten tweede zijn er de kunstenaars die alles wat ze verdienen opnieuw investeren in hun werk. Zij kunnen hun elektriciteitsrekening betalen, en hebben genoeg om van te leven, maar een echt loon houden ze er zelf niet aan over. Dat moeten ze halen uit jobs die ze daarnaast uitoefenen. Ten derde zijn er de kunstenaars van wie het werk pas na hun dood iets opbrengt en dus tijdens hun leven niet of nauwelijks kunnen leven van hun kunst. Als Vincent Van Gogh dus.

De tweede groep kunstenaars is de grootste. Uit recent onderzoek van onder andere het BAM (Instituut voor beeldende, audiovisuele en mediakunst) blijkt dat maar liefst 86 procent van de beeldend kunstenaars hun artistieke praktijk met een andere job combineren. Beeldend kunstenaars kunnen ook een aanvraag indienen voor subsidies. Van de Vlaamse Gemeenschap, maar ook van stad of provincie. Daarnaast kunnen kunstenaars financieel ondersteund worden door galerieën, verzamelaars, bedrijven.

"Mijn bvba levert mij niets op", zegt kunstenaar Hans Op de Beeck. "Het is een misverstand dat als mijn kunstwerken voor veel geld verkocht worden, ik daar persoonlijk geld aan overhoud. Alle inkomsten uit de verkoop worden onmiddellijk weer geïnvesteerd. In de lonen van de medewerkers, in de hypotheken, in materiaal voor de grote projecten, etcetera. Zo gaat er elke maand gemakkelijk 50.000 euro buiten aan lopende kosten.

"Mijn privé-inkomen komt uit lesgeven: aan de Gentse academie heb ik een kleine lesopdracht en regelmatig werk ik als gastdocent in het buitenland. Soms krijgen we wel wat projectsubsidies via de commissie Beeldende Kunst, maar in verhouding tot mijn vaste kosten zijn dat kleine tussenkomsten. Een beeldend kunstenaar met een ploeg medewerkers in dienst kan helaas geen structurele subsidies krijgen zoals gelijkaardige theater- of muziekgezelschappen met een brede, internationale carrière."

Ook Koen Vanmechelen investeert alles wat er binnenkomt meteen weer in zijn werk. "Mijn vrouw verdient het geld voor ons levensonderhoud, ik breng niets binnen." Vanmechelen werkt aan The Cosmopolitan Chicken Project, een internationaal project waarbij hij via de kruising van nationale kippenrassen op zoek gaat naar een kosmopolitische kip. Met de opbrengsten financiert Vanmechelen fertiliteits- en genetisch onderzoek en kinderrechtencommissies. "Met het geld dat de verkoop van mijn werk oplevert, zou ik mijn leventje kunnen leiden. Maar dat wil ik niet. Zelfs als ik miljoenen zou verdienen, zou ik die weer investeren."

Vinden kunstenaars veilingen leuk?

"Veilingen zijn een manier om de economische waarde van een kunstwerk zichtbaar te maken voor het publiek", zegt MHKA-directeur Bart De Baere, "en dat is op zich natuurlijk een goede zaak. Toch ervaren kunstenaars die veilingen eerder als problematisch. Als een werk een topprijs haalt, hebben verzamelaars vaak de neiging om ook hun werk van die kunstenaar te gaan verkopen, omdat ze verwachten dat het dan ook wel zoveel waard zal zijn. Maar als die werken massaal op de markt komen, zijn er niet meer voldoende afnemers. En als ze niet verkocht worden, schaadt dat de reputatie van de kunstenaar."

Maar een werk kan ook onder de marktprijs worden verkocht, wat evenmin een goede zaak is voor de artistieke reputatie. Bovendien kan een verzamelaar denken: als ik het goedkoper op een veiling kan aanschaffen, waarom zou ik het dan nog in een galerie gaan kopen? Waardoor het risico weer stijgt dat kunstwerken in de handen vallen van speculanten in plaats van kunstliefhebbers.

Hoeveel verdient de galerie?

Adriaan Raemdonck, van galerie De Zwarte Panter: "Een galerist moet veel verder kijken dan de economische winst. Hij moet de kunstenaar echt aanvoelen, contact hebben met hem, in zijn gedachtegang en zijn wereld kunnen kruipen. Ook in zijn privéleven: een kunstenaar stelt zichzelf constant in vraag, geeft zich voortdurend bloot, moet zichzelf altijd opnieuw bewijzen."

Om zo'n band te hebben moet je als galerist bewondering hebben voor de artiest, zegt Raemdonck. "Als daaruit een intense samenwerking kan ontstaan, zoals ik had met wijlen Jan Cockx, of nu met Fred Bervoets, dan is dat ideaal. De kunstenaar wordt dan familie. Bijna een geliefde zelfs. Het voelt in elk geval als liefdesverdriet als een goeie artiest je galerie verlaat."

Een galerist werkt niet gratis. Voor elk kunstwerk dat verkocht wordt, krijgt de galerie een percentage. Van Raemdonck: "In de meeste gevallen komt dat bedrag overeen met wat in Europees verband is afgesproken, namelijk 50 procent."

De moeilijkste taak voor een galerie is inschatten bij wie het werk terechtkomt. Bij kunstliefhebbers dus, niet bij speculanten. "Hoe je weet dat je geen foute mensen voor je hebt? Mevrouw, wij rieken dat (lacht). Kijk, als iemand een bod doet op tien werken tegelijk, dan ben je extra alert natuurlijk."

Hoe word je een goede kunst-verzamelaar?

Adriaan Raemdonck: "Dat je direct over een groot budget moet beschikken om kunst in huis te halen, is een misverstand. Aan beginnende verzamelaars met een beperkt budget geef ik deze raad: informeer je over kunstenaars, stap regelmatig galerieën binnen en praat daar met de galeristen, met de artiesten, met andere verzamelaars. Kunstbeurzen zijn overigens uitstekende plaatsen om jonge galerieën met betaalbaar werk te ontdekken. En ten slotte: leer te sparen voor een werk."

De echte verzamelaar vertrekt vanuit de liefde voor de kunst, niet vanuit de liefde voor het geld. Aan de andere kant: onlogisch is het niet dat het begint te kriebelen als je merkt dat de kunstwerken in je huis een meerwaarde hebben gekregen. Voor de meeste verzamelaars geldt deze stelregel, zegt Raemdonck: als het iets opbrengt voor je kinderen, dan heb je goed gekocht. "Maar het belangrijkste blijft dat je wilt leven met die kunst in huis."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234