Donderdag 18/08/2022

De nieuwe Jonathan Coe: een sterk zintuiglijk boek

The Closed Circle was, om het voorzichtig uit te drukken, een rotboek. Dat het diezelfde Jonathan Coe is die The Rain Before it Falls heeft geschreven, is bijna niet te geloven, want wat we hier lezen is van een heel ander niveau: stil, teder, ontroerend, perfect van toon, compact en nergens onnodig uitweidend

Jonathan Coe

The Rain Before it Falls

Londen, Viking, 278 p., 11,99 pond.

In zijn nieuwe roman The Rain Before it Falls voert de Britse schrijver Jonathan Coe, auteur van onder meer het fel bejubelde boek The Rotters' Club, een ingenieus vormexperiment uit, waarbij hij op zoek gaat naar de relatie tussen foto's, beelden en herinneringen.

Door Marnix Verplancke

'Ah, hoe schattig, weet je nog hoe oud hij toen was?", vraagt je partner terwijl je samen in een fotoalbum zit te bladeren. "Een maand of vier, vijf misschien?" Voor je het goed en wel beseft, komt het allemaal weer boven, die luierwissel nadat je zoon voor het eerst van zijn leven in de crèche vis en spinazie had gegeten. Je klapte het warme, smeuïge zaakje open en zag alleen maar groene slierten en witte brokjes. Je keek naar de besmeurde babybilletjes en opeens sloegen de epitheelcellen in je neus alarm. Het was een geur die je nooit meer zou vergeten.

Wie heeft het nog nooit meegemaakt? Je bekijkt een oude foto en automatisch ruik je weer dat specifieke aroma van toen, of omgekeerd, je ruikt iets en er schiet je een herinnering te binnen. Ook al zitten herinneringen diep in onze hersenen, toch zijn ze vooral zintuiglijk, zo lijkt het. We onthouden wat we zien, ruiken en voelen en uit die sensaties distilleren we een beeld van het verleden. In Jonathan Coes nieuwe roman The Rain Before it Falls draait het allemaal om foto's en herinneringen, al moet gezegd dat het er smakelijker toe gaat dan hierboven.

Wanneer de 73-jarige Rosamond sterft, blijkt dat zij haar bezit heeft nagelaten aan haar nichtje Gill, haar neef David en de al twintig jaar spoorloze en blinde Imogen, weliswaar ook familie, maar dan van het derde knoopsgat. Gill neemt de taak op zich om het huis van de gestorven tante op te ruimen en zo stoot ze niet alleen op een praktisch volledig soldaat gemaakte fles Bowmore en een leeg flaconnetje Diazepam - is tante wel een natuurlijke dood gestorven? - maar ook op een bandrecordertje en vier cassettes. Er ligt een briefje bij, gericht aan haar, waarop staat dat tante die bandjes ingesproken heeft voor Imogen, zodat ze zou begrijpen waar ze vandaan komt, en dat ze van Gill verwacht dat ze deze aan de blinde vrouw zal bezorgen. Gill heeft Imogen van haar hele leven slechts één keertje gezien, op het vijftigste verjaardagsfeest van Rosamond en ze weet niet waar ze haar moet zoeken. Het internet wordt uitgeplozen en er verschijnen zelfs lekker ouderwetse advertenties in de krant, maar Imogen duikt niet op. Na vier maanden is Gill het wachten moe en besluit ze om de bandjes zelf te beluisteren, samen met haar nieuwsgierige dochters Catherine en Elisabeth.

Op de bandjes vertelt Rosamond het verhaal van haar en Imogens leven, en hoe deze twee met elkaar verbonden zijn. Ze doet dat door twintig betekenisvolle foto's te beschrijven. Iedere foto gaat vergezeld van een verhaal en wanneer al deze verhalen verteld zijn, blijf je als lezer achter met een aangrijpend beeld van een tijdperk en een familie, van het einde van de jaren dertig tot vandaag. Rosamund groeide op in een buitenwijk van Birmingham en omdat deze stad tijdens de Tweede Wereldoorlog getroffen werd door V-1's en V-2's werden kinderen toen nogal eens naar het platteland gestuurd. Ze had een tante Ivy wonen in Shropshire, dus daar ging ze heen, en daar ontmoette ze haar drie jaar oudere nichtje Beatrix. Al gauw werden de twee - ook letterlijk - bloedzusters en ook na de oorlog zou de band tussen hen slechts heel langzaam losser worden. Beatrix werd door haar moeder afhankelijk van het moment genegeerd of gehaat en wanneer ze zelf op haar achttiende een dochter krijgt, Thea, neemt ze die attitude over. Het kind kan haar in feite gestolen worden, net als haar man trouwens, en daarom trekt ze samen met een verwaaide flierefluiter in een soort Pipo de Clown-huifkar drie jaar door Ierland, wat foto nr. 9 oplevert, de enige prentkaart die Rosamond in die periode ontving. Thea wordt meegezeuld, maar wanneer Beatrix haar zinnen zet op een Canadees blijkt het meisje toch echt te veel een blok aan het been en wordt Rosamond vriendelijk verzocht haar achternichtje op te vangen, wat ze ook doet, samen met haar vriendin Rebecca. Thea groeit uit tot een idolate hippie, die met jonk geschopt wordt door de mislukte muzikant Martin en haar schat van een tot op de leeftijd van drie jaar perfect uit de ogen kijkende dochtertje Imogen groot brengt in een camper ergens in het noorden van Engeland.

Misschien vond u The Closed Circle, de vorige roman van Jonathan Coe, een onverteerbaar, langdradig, sloganesk en vooral stomvervelend boekwerk. U bent niet alleen. Wij hebben het slechts beëindigd omdat we moesten en het aantal keren dat we zin hadden om het uit het raam te keilen, konden we niet bijhouden. Ons exemplaar vertoont nog steeds de brandsporen van dat ene zwakke moment toen er iemand een aansteker te dicht in onze buurt had laten slingeren. Het was, om het voorzichtig uit te drukken, een rotboek. Dat het diezelfde Jonathan Coe is die The Rain Before it Falls heeft geschreven, is bijna niet te geloven, want wat we hier lezen is van een heel ander niveau: stil, teder, ontroerend, perfect van toon, compact en nergens onnodig uitweidend. Terwijl Coe het in zijn vorige romans verbrodde door soms al te grappig te willen zijn en hij meer dan eens het verschil tussen een roman en een politiek pamflet uit het oog verloor, concentreert hij zich hier praktisch volledig op zijn personages en het menselijke drama dat zich tussen hen ontspint. Hij toont het universele in het particuliere. We herkennen iets in Rosamond, Beatrix en Thea en kunnen ons inleven in wat er met hen gebeurt. Dit boek slorpt je op, terwijl Coes vorige romans altijd een afstand bewaarden.

Maar ondanks alles is dit natuurlijk wel een herkenbare Coe. Het vormexperiment met de twintig foto's kunnen we wellicht toeschrijven aan de onrechtstreekse invloed van de modernistische B.S. Johnson, wiens biografie Coe een paar jaar geleden schreef (en die binnenkort in Nederlandse vertaling uitkomt). Een typische Coeroman zit stevig verankerd in de tijd en ook hier is dit het geval. Attitudes, kledij, haarstijl en ga zo maar door, Coe weet met een paar details een tijd te vatten. Dat Rosamonds eerste vriendje haar na twee weken al een aanzoek doet, nog voor er iets seksueels tussen hen plaats heeft gevonden, en al met bouwplannen komt aanzetten, is tekenend voor de jaren vijftig. Dat ze samenwoont met Rebecca lijkt ook volkomen onschuldig. Het idee dat de twee weleens een relatie zouden kunnen hebben, kwam toen nog bij niemand op. Parallel aan de veranderende tijd beschrijft Coe zijn veranderende personages, en meer bepaald de constanten door de verandering heen. In de feilloze en beheerste beschrijving van de manier waarop de kinderverwaarlozing van generatie op generatie doorgegeven wordt, toont Coe zijn psychologisch inzicht.

The Rain Before it Falls is een heel zintuiglijk boek geworden. Door een blind meisje centraal te stellen, wijst Coe op het belang van onze zintuigen voor ons bestaan. Wanneer Rosamond bijvoorbeeld vertelt over de wandelingetjes die ze met de kleine Imogen maakte en waarbij ze uitvoerig beschreef wat ze om haar heen zag, lezen we: "I was so anxious, Imogen, so anxious that you wouldn't forget what the world looked like. I was determined to keep your visual sense alive, so that at least you had memories of what you had once seen - strong, vivid memories - even if everything else was now closed to you." De relatie tussen beelden en herinneringen lijkt Coe niet los te laten in dit boek en meermaals laat hij er Rosamond over filosoferen. Foto's kunnen immers liegen en in tegenspraak zijn met de herinneringen die ze oproepen. Iedereen lijkt de glimlachen, maar de ruzie en het verdriet erachter zie je niet. Foto's hebben ook de neiging het verleden te beheersen en de zaken die niet op papier staan te verdrijven, en soms zijn foto's 'onleesbaar' en weet je niet wat te denken van bepaalde poses of uitdrukkingen. Met deze onleesbaarheid zijn we trouwens bij een ander thema uitgekomen waarop Coe in dit boek ingaat: transpositie, het overzetten van betekenis van het ene zintuiglijke medium naar het andere. Gill en haar dochters moeten halverwege het luisteren de recorder stopzetten omdat Catherine een concert moet geven. Ze speelt immers dwarsfluit en de plicht roept. Die avond brengt ze een improvisatie gebaseerd op wat ze Rosamond op de bandjes heeft horen vertellen, een emotionele verwerking ervan, zou je kunnen zeggen, net zoals je Coes roman ook als een artistieke bewerking van de Rosamondtapes kunt beschouwen. Foto's, cassettes, muziek, zelfs een geschilderd portret van de jonge Imogen komt op de proppen en allemaal vertellen ze hun verhaal in deze roman, maar geen ervan vertelt het volledige verhaal. Er blijft steeds een niet-geëxpliciteerde en nimmer te vatten rest achter. Er lijken door The Rain Before it Falls heel wat parallelle verhalen te lopen, net zoals door ieder levensverhaal, maar, zo dwingt Coe ons in te zien, zijn deze wel echt, of hebben wij deze parallellen zelf geconstrueerd?

Het uitzonderlijk knappe aan dit boek is dat je de foto's waarover Coe schrijft, uiteindelijk niet wilt zien. Je weet ook wel dat ze niet bestaan - het is immers een roman - maar dat verklaart nog niet waarom ze het boek zouden verpesten. De reden daarvoor is dat in The Rain Before it Falls de wereld louter uit woorden bestaat. Er zijn geen beelden voor Imogen. Zij heeft alleen maar woorden, en wanneer we samen met Gill en haar dochters naar Rosamonds cassettes luisteren, zijn wij net als zij. In die zin heeft Coe dus de ultieme zelfreflectieve roman geschreven. Zijn we immers niet allemaal blind wanneer we lezen?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234