Dinsdag 04/10/2022

InterviewRafael Grossi (Atoomenergieagentschap)

‘De nucleaire site van Zaporizja baart mij het meest zorgen’

IAEA-chef Rafael Grossi op bezoek in Tsjernobyl, eind april. Beeld REUTERS
IAEA-chef Rafael Grossi op bezoek in Tsjernobyl, eind april.Beeld REUTERS

Rafael Grossi, directeur-generaal van het Internationaal Atoomenergieagentschap (IAEA), beleeft drukke dagen. Net toen de nucleaire deal met Iran opnieuw onderhandeld werd, barstte de oorlog in Oekraïne los.

Ernesto Rodriguez Amari

De militaire operaties in de buurt van Tsjernobyl en de Russische inname van Zaporizja, de grootste kerncentrale van Europa, baarden Grossi en zijn inspecteurs al vele zorgen. Intussen blijft de 61-jarige Argentijnse diplomaat balanceren tussen Oekraïne en Rusland om zowel op technisch als diplomatisch vlak alle kanalen open te houden om de nucleaire veiligheid in de wereld te garanderen. Zo kondigde Grossi aan dat hij een team van deskundigen naar de kerncentrale van Zaporizja, die in Russische handen is, zou willen sturen, maar dat ziet de Oekraïense eigenaar Energoatom niet zitten.

U sprak recent in Turkije met zowel de Oekraïense minister van Buitenlandse Zaken, Dmytro Kuleba, als zijn Russische tegenhanger, Sergej Lavrov. Hoe verliep die ontmoeting?

Grossi: “We spreken over beslissende momenten als het over het Oekraïense nucleaire programma gaat. Op dit moment zijn veel van deze installaties onder controle van de Russische strijdkrachten. Om zowel de fysieke als technologische veiligheid van deze installaties te kunnen garanderen, moet ons agentschap met beide partijen vlotte contacten onderhouden. Zolang we in dialoog kunnen gaan, kunnen we meer veiligheid garanderen.

“Tot nu toe denk ik dat we bemoedigende resultaten hebben kunnen bereiken. We zijn teruggekeerd van een missie naar de kerncentrale in Tsjernobyl en ook daar heeft de situatie zich weer gestabiliseerd. Er is nog veel werk te doen, maar de stralingsniveaus zijn zowel in de centrale als in de zone eromheen weer genormaliseerd. We hebben ook de basis kunnen leggen voor een programma waarbij we de nucleaire veiligheidssystemen in Tsjernobyl nog meer kunnen versterken.

“Onze inspecteurs kunnen in Tsjernobyl opnieuw aan de slag, maar er rest ons nog een zeer grote taak en uitdaging in de kerncentrale van Zaporizja. Deze centrale is met zijn zes reactoren de grootste van Europa. Er is daar een grote hoeveelheid nucleair materiaal opgeslagen. We zijn nu op zoek hoe we naar deze centrale kunnen terugkeren en daar ons werk op vlak van inspectie en beoordeling van de nucleaire veiligheid kunnen verder zetten. Doordat we dit momenteel niet kunnen evalueren, baart deze site mij op dit moment het meest zorgen.”

U moet zowel diplomatisch als technisch een moeilijk evenwicht bewaren. Hoe slaagt u erin om met beide partijen rond de tafel te zitten als Rusland duidelijk de agressor is, maar wel de controle uitoefent over de kerncentrale in Zaporizja?

“Zoals u zegt, spreken we over een zeer delicaat evenwicht. Als IAEA moeten we natuurlijk met Oekraïne spreken, omdat het over installaties van Oekraïne gaat, maar we moeten ook de werkelijkheid op het terrein erkennen en daarom moeten we met de Russische federatie en de experts van Rosatom spreken. Dit betekent dat wij ons niet gaan uitspreken over het militaire plan dat de Russen in Oekraïne hebben.

“Mijn missie is ontzettend duidelijk. Ik moet samen met mijn agentschap verhinderen dat er nucleaire accidenten in Oekraïne kunnen gebeuren. Ik moet ook bewaken dat er geen twijfel kan bestaan over de non-proliferatie en dat het steeds duidelijk moet zijn waar het nucleair materiaal in Oekraïne aanwezig is. Ik durf te stellen dat de taak van ons agentschap zowel voor Oekraïne als voor Rusland onmisbaar is. Voor Oekraïne omdat het over zijn grondgebied en zijn nucleaire faciliteiten gaat en voor Rusland omdat het verplicht is de veiligheid van zijn installaties waarover het controle uitoefent te bewaken.

“Tegelijkertijd moet ik rekening houden met de politieke gevoeligheden die bij deze uiterst complexe operatie komen kijken. Ik moet ervoor zorgen dat er op basis van dit dossier geen precedenten gecreëerd kunnen worden. Dit maakt dat onze taak met betrekking tot de kerncentrale Zaporizja zo delicaat en complex is en dat we deze situatie dag na dag op de voet opvolgen.”

U heeft Zaporizja bezocht. Wat heeft u daar kunnen vaststellen?

“De Zaporizja-centrale is een zeer grote kerncentrale met zes reactoren die elk ongeveer 1.000 megawatt produceren. Zoals elke kerncentrale van deze omvang heeft het ook een opslagfaciliteit voor verbruikte splijtstof en zijn er een aantal aangrenzende laboratoria. Vrij snel nadat de Russische militaire operaties in Oekraïne waren gestart, kreeg Rusland zowel Zaporizja als Tsjernobyl in handen. In het geval van Tsjernobyl hebben de Russische troepen zich op 31 maart na ongeveer vijf weken bezetting teruggetrokken. Vanaf dat moment zijn wij met onze inspecteurs teruggekeerd naar Tsjernobyl. Dit is echter niet het geval voor Zaporizja.

“De site ligt niet ver van de steden Donetsk en Marioepol, dus van het heetst van de strijd. Dat is de reden waarom het voor mij zo belangrijk is om er zo snel mogelijk te kunnen terugkeren. We moeten daar kunnen bewaken dat de fysieke integriteit van de kerncentrale gewaarborgd blijft. Hoewel ze dicht bij het gevechtsgebied ligt, bevindt ze zich op Oekraïens grondgebied dat in principe onder controle is van Oekraïne. De kerncentrale is dus eigenlijk een soort Russische enclave op Oekraïens grondgebied en onder controle van de Russische strijdkrachten. Willen we terugkeren naar de site, dan hebben we toestemming nodig van het Russische leger. We zijn momenteel in zeer delicate onderhandelingen verwikkeld om deze terugkeer te kunnen realiseren.”

Heeft u tijdens uw ontmoeting met president Zelensky de mogelijkheid gehad om over de staat van de kerncentrales te spreken?

“Uiteraard. We hebben gesproken over de toestand waarin elke centrale zich bevindt en over de acties die wij vanuit het IAEA ondernemen om de veiligheid van al deze installaties te versterken. Daarnaast hebben we lang over Zaporizja gesproken en over de voorwaarden die nodig zijn willen we daar naar kunnen terugkeren.”

Heeft u eraan gedacht om met president Poetin te vergaderen?

“Op dit moment staat dat niet gepland. We hebben een goed contact met minister van Buitenlandse Zaken Lavrov en met de directeur-generaal van Rosatom, Alexey Likhachev. Op die manier hebben we het contact met Rusland verzekerd en we zijn van plan om op dezelfde manier verder te werken.”

Een Russische soldaat bewaakt de toegang tot de nucleaire site van Zaporizja.  Beeld ANP / EPA
Een Russische soldaat bewaakt de toegang tot de nucleaire site van Zaporizja.Beeld ANP / EPA

Moeten we ons nu net zoals Zelensky zorgen maken over de mogelijkheid van een nucleair accident in Oekraïne?

“Ons werk is er net op gericht om dit te voorkomen. Ik zou niet zeggen dat we een totale zekerheid hebben. De situatie in Zaporizja is abnormaal. De site is operationeel, maar de normale werknemers van deze site staan nu onder controle en het gezag van het Russische leger. Deze situatie is op middellange en lange termijn niet houdbaar. We moeten kunnen controleren hoe de fysieke en technologische veiligheidssituatie is nadat er op de nacht van 3 op 4 maart als gevolg van een vuurgevecht een projectiel is ingeslagen op een administratief gebouw dat in de buurt van reactor nummer 1 stond. We hebben ook de opdracht om het nucleair materiaal te inspecteren. Op dit moment kunnen wij niet langer verzekeren wat er met dit nucleair materiaal, dat bestaat uit vele duizenden tonnen verrijkt uranium en plutonium, gebeurt. Als onze inspecteurs niet snel ter plaatse kunnen komen, bestaat het risico dat er hiaten ontstaan en dat er twijfel ontstaat over waar het materiaal zich bevindt.”

U volgt ook de situatie met de nucleaire deal in Iran op de voet op. Hoe staat het daar ondertussen mee?

“Ook hier moet ik over een delicaat evenwicht spreken en over een gereserveerde prognose. Enkele weken geleden zaten we heel dicht bij de reanimatie van het Joint Comprehensive Plan of Action (JCPOA), het historische akkoord dat in 2015 gesloten werd. Maar nu zijn we in een andere situatie beland. De sancties die opgelegd zijn aan Rusland hebben ook een effect op de activiteiten die Rusland in het kader van het nucleaire akkoord met Iran zou moeten uitvoeren.

“En dan is er nog een andere belangrijke factor die buiten mijn bevoegdheid ligt. Dit heeft te maken met politieke kwesties. Voor de VS is de Islamitische Revolutionaire Garde een terroristische organisatie. Voor Iran is dit onbespreekbaar. Zij willen dat deze organisatie en haar leden geen sancties opgelegd kunnen krijgen. Dit maakt dat we nog niet kunnen terugkeren naar het initiële nucleaire akkoord. Mochten we daar niet in slagen, dan komen we in een uiterst moeilijke situatie terecht. In de afgelopen jaren, met name sinds maart 2018, toen de VS zich eenzijdig terugtrokken uit het akkoord, heeft Iran zich niet langer gehouden aan de beperkingen voor onder meer de productie van centrifuges om uranium te verrijken. Het Iraanse nucleaire programma is daardoor vandaag de dag zeer sterk geëvolueerd. Het is exponentieel gegroeid, zowel in termen van hoeveelheid materiaal als in termen van activiteiten die ze ontwikkelen.

“Indien dit niet onder controle wordt gebracht, zijn we zeer bezorgd. We proberen samen te werken met Iran en antwoorden te krijgen op een reeks vragen die we nog steeds hebben over hun nucleaire programma. Ik zie dus een scenario dat niet hopeloos is, maar wel zeer moeilijk en complex is.”

In enkele jaren tijd zou de tijdspanne die Iran nodig heeft om kernbommen te maken enorm verkort zijn. Klopt dit?

“Als directeur van het IAEA moet ik zeer voorzichtig zijn. Net omdat het juist onze opdracht is om de wereld precies op de hoogte te brengen van wat er in Iran gebeurt door de inspecties en beoordelingen die we doen. Ik moet voorzichtig zijn met de manier waarop ik de ontwikkelingen omschrijf. Tegelijkertijd moet ik zeggen dat, in technische termen, een land dat in staat is om uranium tot 60 procent te verrijken niet ver af staat van de verrijking tot 90 procent, waarmee militaire operaties uitgevoerd kunnen worden. En op die manier wil ik wel een alarmerende stem laten klinken, zowel naar de wereld als naar Iran. Dit zijn activiteiten die een zeer ernstige impact kunnen hebben op de wereld. Dat is ook de reden waarom ik persoonlijk bezorgd ben en de gebeurtenissen dag na dag opvolg. Ik hoop dat Iran de samenwerking met ons niet zal stopzetten en onze inspecteurs van de IAEA toelaat om hun job te doen. Met of zonder JCPOA. Naar mijn mening is het in het eigenbelang van Iran zelf dat wij deze controles kunnen verder zetten.”

In België leefde er een grote druk om de kerncentrales langer open te houden, hoewel eerder het plan was om de kerncentrales te sluiten. De oorlog in Oekraïne heeft deze druk nog verhoogd. Hoe kijkt u naar het behoud van kernenergie?

“Wij respecteren de nationale beslissingen inzake kernenergie, maar ik heb altijd al gezegd dat landen die een snelle en effectieve decarbonisatie willen bereiken ook kernenergie moeten gebruiken. Ik heb dit ook besproken met de premier van België, Alexander De Croo. Landen kunnen uiteraard soevereine beslissingen nemen, maar als een land beslist om zijn kerncentrales te sluiten, dan moet het ook transparant aan de burgers communiceren dat dit gepaard gaat met een toenemende afhankelijkheid van fossiele brandstoffen.

“België zet in op alternatieve energiebronnen, maar tot nu toe is kernenergie ongeveer goed voor de helft van de jaarlijkse elektriciteitsproductie. Volgens ons heeft België een onberispelijke staat van dienst op vlak van kernenergie. Het beschikt daarmee over een schone energiebron die het kan blijven gebruiken. Voor zover ik het begrepen heb, heeft de Belgische regering de voorbije maanden besloten om ten minste twee van haar kerncentrales open te houden en zo de stabiliteit van de Belgische energiematrix te garanderen. De recente gebeurtenissen in de wereld hebben niet alleen in België, maar in de hele wereld kernenergie weer geherwaardeerd. Kernenergie is immers niet alleen schone energie, maar zorgt er ook voor dat een land autonoom energie kan produceren zonder afhankelijk te zijn van andere landen. Ik heb dit ook zo met premier De Croo besproken: niet veel landen beschikken over de nucleaire knowhow zoals België die in huis heeft. De recente evoluties stemmen me daarom hoopvol.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234