Zaterdag 20/08/2022

De roerige voetnoot van Amerika

Mark Elchardus is emeritus professor sociologie aan de Vrije Universiteit Brussel en opiniemaker bij De Morgen. Zijn bijdrage verschijnt op zaterdag.

Wie of wat is Trump nu eigenlijk? Zijn zelfbeschrijving geeft een aanzet: "I am about winning." Niet dat die faillissementenkampioen zo vaak wint. Wel in de zin dat winnen, het overtroeven van de tegenstander, de enige waarde is die hij huldigt.

Dat maakt hem geknipt voor de campagnes die aan een verkiezing voorafgaan. Tevens ongeschikt voor de verantwoordelijkheden die volgen na winst. Trumps drama is dat hij de ultieme beker - de presidentsrace - niet kon winnen zonder president te moeten worden. Een noodlot nog erger dan dat van de doorsnee-Republikein, die gelooft dat de overheid de bron is van alle kwaad en dan campagne moet voeren om overheid te worden.

Tijdens zijn campagne hield Trump niet op te herhalen dat hij stem geeft aan de mensen naar wie nooit wordt geluisterd. Dat deed hij ook, als geen ander, trefzeker. Na één jaar presidentschap en talloze gebroken beloftes blijft 70 à 80 procent van zijn electoraat hem trouw, vaak enthousiast. Enkel de beurs reageerde nog positiever. Waarom?

Onderdrukte meerderheid

Vooraanstaande Republikeinen klagen dat Trump hun partij heeft gekaapt. De pot verwijt de ketel. De Republikeinse partij werd in feite overspoeld door een stroming die al langer in het Amerikaanse electoraat aanwezig is. Zij kreeg vorm in de jaren 50, in verzet tegen een "te rood" geacht Washington dat, althans volgens die tegenstanders, hersenspoelende stoffen in het drinkwater mengde. Die kleine, krankzinnige fractie groeide langzaam uit tot een "zwijgende meerderheid" en dan tot een "onderdrukte meerderheid". Men schat haar omvang in feite op zowat een derde van het electoraat. Over de laatste halve eeuw werden deze mensen geregeld gemobiliseerd, zowel door Democraten als Republikeinen. Steeds met een rechts-populistisch programma: anti-overheid, anti-Washington, anti-elite, anti-buitenland, anti-minderheden.

Niemand deed dat met zoveel gevolg als Trump. Op aanraden van Steve Bannon richtte hij zich vooral tot de vergeten blanke arbeiders. Blijft de vraag waarom zoveel mensen die afhankelijk zijn van sociale programma's stemmen voor kandidaten die deze willen afschaffen. Waarom stemmen arbeiders, gewone, werkende mensen, met bescheiden inkomens, voor een hebberige, in het geld geboren miljardair? Waarom blijven zij hem trouw, terwijl hij bitter weinig waarmaakt van wat hij hen beloofde; ongegeneerd neemt om te geven aan de superrijken, daartoe zijn land in de schulden steekt?

Omdat tot hen wordt gesproken over hun zorgen op een manier die hen raakt, uiteraard, maar ook omdat in de VS een raderwerk werd opgezet dat systematisch rechts-populistische successen produceert. Het ondermijnen van de vakbonden speelt daarin een belangrijke en schromelijk onderschatte rol.

Hoe minder mensen lid zijn van een vakbond hoe minder omkadering ze hebben en hoe meer ze zijn overgeleverd aan de vaak schaamteloze rechtse propaganda, intens gevoerd via duizenden radio- en televisiestations en via de riool die sociale media heet.

Hoe minder leden de vakbonden tellen, hoe minder politiek gewicht, hoe minder verzet tegen het wegnemen van de bescherming van werkende mensen. Onzekerheid wordt dan de grondslag van het bestaan. Tussen 1983 en 2015 halveerde de al lage proportie gesyndicaliseerde Amerikanen, van 20 naar 11 procent. De belangrijkste oorzaak is niet globalisering, maar wetgeving. De Amerikaanse vakbonden mochten de voordelen van hun collectieve onderhandelingen voorbehouden aan hun leden, wat een belangrijke incentive is om lid te zijn. Sinds 1947 mogen staten dat recht afschaffen met zogeheten Right to Work-wetgeving. Tegen 1950 deden 12 staten dat, inmiddels 28. In 27 daarvan kreeg Trump een meerderheid. Met andere woorden: van de 30 staten die voor hem kozen, hadden 27 die zogeheten Right to Work-wetgeving ingevoerd en de arbeidsbescherming afgebouwd.

Door het wegnemen van die bescherming, het minder progressief maken van belastingen, de voortschrijdende deregulering, de gebrekkige controle op de illegale immigratie van goedkope arbeidskrachten groeit de ongelijkheid spectaculair. De superrijken worden nog veel rijker en kunnen steeds meer geld besteden aan het kopen van politici en media. Een aantal van hen steunt vooral mensen die het gevoel van onzekerheid, bedreiging en verlies van eigenheid religieus en/of nationalistisch exploiteren - daarmee de slachtoffers van de ongelijkheid aantrekken - maar dan, eenmaal verkozen, toch ten dienste staan van hun geldschieters.

It's not Trump, stupid

Een eenvoudig systeem, met Trump als roerige, incoherente, krantenvullende voetnoot, maar uiteindelijk niet meer dan een voetnoot. Hij was niet de eerste keuze van de belangrijkste miljardairs. Een oud-voorzitter van Goldman Sachs omschreef Trump als "een idioot, omringd door clowns". Het duurde even, maar zijn ideoloog Bannon, die hevig tekeerging tegen Wall Street en veel over arbeiders sprak, werd de laan uitgestuurd.

Exit Trumpism: populisme is voor campagnes, niet voor bestuur, zo hebben de miljardairs besloten. Na één jaar weten we dus wat we al langer wisten: kapitalisme ontdaan van sociale regulering leidt tot ontaarde democratie; te veel ongelijkheid doodt democratie. Af en toe wordt dan een Trump opgebraakt en vervaagt het verschil tussen politieke berichtgeving en vermaak nog wat meer. Het loopt gesmeerd, dat systeem.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234