Dinsdag 05/07/2022

De spoken gaan op stap

'Geen liefde meer': Javier Marías overtuigt op de korte baan

De bundel Geen liefde meer van Javier Marías bevat dertien spookverhalen, maar dan zonder lakens of kettingen. Een spook is een wezen dat in de tijd verdwaald is. Het is dood maar beweegt nog een beetje. Overleden, maar tegelijk overlevend. Eigenlijk hoort het spook ergens buiten het tijd-ruimtecontinuüm te vertoeven, maar in afwachting lummelt het nog wat rond op aarde. Bij Marías zijn spoken uitgesproken zielige figuren. Het zijn ook allemaal brave spoken, die geen sterveling kwaad doen.

In tegenstelling tot wat in traditionele horrorverhalen gebeurt, laat Marías de spoken zelf aan het woord, als een soort postume vertellers. Dat is een aardige verteltruc, die hier vaak verrassend goed blijkt te werken. Niets menselijks is spoken vreemd: zij zijn immers zelf nog mensen van vlees en bloed geweest. Anderzijds zijn zij toch al wat onthecht van het aardse, waardoor ze een ander perspectief op ons gedoe vertegenwoordigen. Spoken kennen ook de verborgen motieven van mensen. Zij hebben weet van het zichtbare en het onzichtbare, van het hele verleden en daarom ook van een potentiële toekomst. Marías' spoken zijn de eersten die daarvan schrikken.

Het verhaal 'Toen ik sterfelijk was' heeft de Spaanse titel geleverd voor een verhalenbundel van Marías (Cuando fui mortal). De geest van een man beschrijft hoe hij, toen hij nog man was, door zijn vrouw vermoord werd. Op het moment zelf vond hij dat niet eens onrechtvaardig, want hij was altijd een schoft van een echtgenoot geweest. In zijn hoedanigheid van spook kent hij echter de ware toedracht. Hij is er opnieuw bij als zijn vrouw en haar minnaar het moordcomplot smeden. En hij haalt alsnog zijn gram op de geschiedenis die zoveel in haar plooien doet verdwijnen.

Behalve het titelverhaal 'Geen liefde meer' bevat deze bundel geen folkloristische spookverhalen. In 'Gualta' is het spook een keurige, in het pak gestoken zakenman. Javier Santín ontmoet in een restaurant Xavier de Gualta. De eerste is Madrileen, de ander van Barcelona, maar voor de rest zijn zij elkaars perfecte kloon. De gelijkenis is totaal, tot in de kleinste details. Nu weten we sinds Borges dat spiegels, dubbelgangers en tweelingen onverdraaglijk zijn, omdat onze afsplitsingen ons eigen ik belachelijk maken. Javier zal dus proberen van zijn alter ego af te raken. Het ligt voor de hand die ander te vermoorden, maar dat kan ook gevaarlijk zijn, want misschien koestert die ander precies hetzelfde idee. Een andere oplossing is zelf te veranderen, in de hoop dat die Barcelonees niet mee verandert. Javier gaat de metamorfose in. Hij laat zijn snor groeien en probeert met alle macht iemand anders te worden. De filosofische vraag wordt echter steeds pregnanter. Wie ben ik, wie is de ware Javier? Ben ik het nog of is het dat spook van die ander?

Identiteit en tijd zijn de grote thema's uit deze bundel. Zij komen samen in het motief van de dood, dat in zowat elk verhaal aanwezig is. Er wordt wat afgemoord bij Marías. Een man komt terug uit de oorlog. Vier jaar is hij weg geweest. Voor hij aanbelt en zijn vrouw in de armen valt, weerstaat hij de verleiding niet om door het venster te kijken. Wie hij daar ziet, is zijn vrouw, samen met zijn dubbelganger. Als op een televisiescherm ziet de man zijn eigen leven passeren. En dan moet hij toezien hoe zijn afgesplitste ik zijn vrouw de keel dichtknijpt. Moord door zielsverhuizing, virtual killing.

Javier Marías is als auteur een zelfverklaard tegenstander van de aantonende wijs. Niet wat er gebeurt, interesseert hem, maar wat zou kunnen gebeuren. Wat als ik mijn alter ego vermoord? Marías houdt ook van de irrealis van het verleden: wat als ik heftiger weerstand had geboden toen mijn vrouw me vermoordde? Verander een detail in de geschiedenis en je verandert het aanschijn van de wereld. Marías concentreert zich op dat soort onvermoede mogelijkheden en onmogelijkheden.

Het openingsverhaal 'Kwaadaardig' gaat over Elvis. In de jaren vijftig speelde de King de hoofdrol in de film Fun in Acapulco, een van de vernederende opdrachten die hij aanvaardde omdat hij geen nee kon zeggen. Volgens de officiële legende is Presley echter nooit in Acapulco geweest, maar werd de prent gewoon in de Paramount-studio's in Hollywood gedraaid. Deze versie van de feiten is gelanceerd door de filmmaatschappij en moest bijdragen tot de mythevorming rond Elvis (het genie met nukken of de all American boy die zo puur en onschuldig was dat hij niet eens naar het verdorven Mexico wilde). Wat er ook van zij, volgens Marías ging Presley wel degelijk naar Acapulco. Dat daar niets van op beeldband bewaard is gebleven, heeft zo zijn redenen. In 'Kwaadaardig' legt Marías uit waarom. Zijn versie wijkt behoorlijk af van de officiële en klinkt nogal ongeloofwaardig, maar dat komt omdat bijna niemand de officiële versie in twijfel trekt. Daar heb je nu eenmaal schrijvers van fictie voor nodig.

Van Javier Marías zijn tot nu toe vier romans in het Nederlands vertaald: Een man van gevoel, Aller zielen, Een hart zo blank en Denk morgen op het slagveld aan mij. Vooral met de laatste twee bereikte hij een internationale doorbraak, die in het Duitsland van meester-criticus Marcel Reich-Ranicki begon. De thema's van deze romans zijn dezelfde als die van de verhalen: tijd en identiteit, moord, misdaad, virtuele werkelijkheid. Ook het vertelprocédé is hetzelfde: het tot in het absurde uitspitten van een hypothetische situatie. In de romans leidde dat vaak tot eindeloze uitweidingen, vertragingen en herhalingen. Ik vind Marías als romancier langdradig en zwaar op de hand. Op de korte baan werkt zijn procédé beter. Met de verhalen uit deze bundel heeft hij me voor zich gewonnen.

Javier Marías (uit het Spaans vertaald door Aline Glastra van Loon), Geen liefde meer, Meulenhoff, Amsterdam, 263 p., 798 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234