Zaterdag 01/10/2022

De tijd van toen vergeet je niet

Het muzikale geheugen blijft langer intact dan het gewone kennisgeheugen. Dat biedt mogelijkheden voor mensen met dementie. En voor hun omgeving. Als taal vervaagt, kan muziek voor communicatie zorgen. Sofie Mulders

Lieselottes geoefende handen beroeren even de snaren. Dan zetten ze in. (...) Als Lieselotte begint te zingen, nestelt een liedje uit een ver verleden zich in ieders hoofd.

'Daar bij die mooolen die mooie molen'

En kijk. Strak gesloten lippen beginnen half automatisch mee te prevelen. De eerste klanken veranderen in woorden, in volzinnen, in vervlogen melodieën. Oude vrouwen- en mannenstemmen die soms nog amper vertellen kunnen, beginnen woordelijk mee te zingen.

Een fragment uit Verdwaald in het geheugenpaleis. Hoe te leven met dementie, persoonlijke verhalen, het boek dat journaliste Nathalie Carpentier vorige week heeft uitgebracht. Het tafereel speelt zich af in Huis Perrekes in Geel. Dit huis voor mensen met dementie was het eerste waar muziek een dagelijkse rol speelt in de verzorging en begeleiding van de bewoners. En dat loont.

"Als de taal vervaagt, kan muziek een sterk communicatiemiddel zijn om contact te leggen", zegt Rita Maes van Huis Perrekes. Zij is muziektherapeute, net als Lieselotte uit het bovenstaande fragment. "Muziek is iets heel gewoons", zegt Rita Maes. "Het hoort bij het dagelijkse leven: we luisteren naar de radio, we dansen op trouwfeesten... En voor de oudere generatie komt daarbij dat ze vaak met vrienden of familie liederen zongen rond de Leuvense stoof."

Maar muziektherapie is meer dan samen wat liedjes uit de oude doos zingen. "Het woord zegt het zelf: dit is een vorm van therapie", legt Rita Maes uit. "Mensen met dementie hebben nog veel mogelijkheden, en muziek in een therapeutische setting is een uniek medium om die mogelijkheden te verkennen en te bevestigen. Anderzijds houdt dementie ook een rouwproces in, waarbij mensen geconfronteerd worden met verlies. De muziektherapeut begeleidt en ondersteunt hen hierin: hij stapt mee in de belevingswereld van de persoon met dementie, en samen verkennen ze vormen om dat te verwerken. Op die manier voelen mensen zich gedragen en gesteund."

De universitaire opleiding muziektherapie kun je in Vlaanderen enkel volgen aan het Lemmensinstituut. De richting werd door professor Jos De Backer nog maar zo'n twintig jaar geleden op de kaart gezet in ons land. In het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld bestaat de opleiding al veel langer, en is ze even ingeburgerd als bijvoorbeeld ergotherapie of kinesitherapie. Niet verwonderlijk dus dat er in Vlaanderen nauwelijks gedegen onderzoek bestaat over de invloed van muziek op dementie.

Maar daar brengt Anke Coomans dra verandering in. Zij doctoreert momenteel over het onderwerp. "Ik werk zelf ook als muziektherapeute aan het Universitair Psychiatrisch Centrum van de KU Leuven. Als ik muzikaal improviseer bij de ene persoon, klinkt dat anders dan bij de andere persoon. Wat zegt dat dan over die relatie? Daar doe ik onderzoek naar: hoe kan muzikale improvisatie bijdragen tot een therapeutische relatie?"

Met kromme rug en kop in kas gaat Magda naast Lieselotte zitten. De aarzeling smelt weg zodra ze haar knokige vingers over de pianotoetsen laat glijden. Improviserend zetten ze een quatremains in. 'My sarie mareis is zo ver van mien hart', klinkt het in een knap samenspel. Heel mooi, luidt het applaus achteraf. Magda straalt. 'Dat jij dat nog kan, Magda.' Tja, schokschoudert ze. 'En gij doet dat zomaar op gehoor.' 'Jamaar, dat is al van lang geleden he', wuift ze het weg. 'Het komt er toch nog uit.' Ze knikt schuchter. 'Gewoonlijk zit het er diep in.'

Hoe komt het eigenlijk dat muziek bij mensen met dementie herinneringen naar boven weet te brengen? Neuroloog Patrick Santens (UZ Gent): "Mensen met de ziekte van Alzheimer (dat is de meest voorkomende vorm van dementie, SMU) kunnen nieuwe informatie moeilijk onthouden. Dat komt omdat de delen van de hersenen die dienen voor het opslaan van feitelijke gegevens als eerste worden aangetast. Als iemand met dementie wil vertellen wat er daarnet gebeurde, zal dat moeilijk zijn. Maar wat er twintig of dertig jaar geleden gebeurde, zal makkelijker op te halen zijn. Komt daarbij dat ons muzikale geheugen verspreid zit over onze beide hersenhelften, en dat die delen pas heel laat worden aangetast bij mensen met de ziekte van Alzheimer."

Bovendien, zegt Santens, werkt ons geheugen - en dus ook het muzikale geheugen - sterk via associaties. Als we een liedje horen, verbinden we daar feiten en emoties aan die dat liedje oproepen. Muziek is voor mensen met dementie dus een andere weg om naar de herinneringen te gaan. "Vraag aan iemand die dementie heeft wie er op zijn trouwfeest was dertig jaar geleden, en hij zal daar moeilijk op kunnen antwoorden. Maar speel de muziek die op zijn trouwfeest werd gedraaid, dan zal hij via de emoties die dat oproept toch naar bepaalde herinneringen kunnen gaan. Muziek zorgt soms dus voor verrassende resultaten."

Dat weten ze ook in Brugge. Elke maand komen een tiental mensen met dementie hier zingen, samen met een familielid dat voor hen zorgt. En dit koor maakt best wel dingen los bij mensen, zegt Bart Deltour. Hij is directeur van Foton, een Expertisecentrum Dementie en een initiatief van Familiezorg West-Vlaanderen vzw. "Onze maandelijkse zangnamiddagen met het Fotonkoor zijn geen muziektherapie, maar ze hebben allicht wel een therapeutisch effect. Zowel voor de mensen met dementie, als voor hun mantelzorgers."

"Hier begrijpen ze ons", beaamt Elena. Zij zorgt voor Nico (77), haar echtgenoot. Nico is een mooie, grote man. Zijn grijze haar is stijlvol, net zoals zijn trui en hemd. Vijf minuten eerder, terwijl Elena de auto moest parkeren, vertelde hij ons vriendelijk over zijn jeugd, die hij in het Nederlandse Breskens doorbracht, en ook dat hij en zijn ouders vlak na de oorlog naar Den Haag verhuisden.

Een tijdje geleden werd bij haar man de ziekte van Alzheimer vastgesteld, zegt Elena even later. Ze is erg blij om de maandelijkse zangmomenten met het Fotonkoor. Het doet haar deugd om te kunnen praten met andere mantelzorgers. "Dit is een clubje van gelijkgezinden. We spreken elkaar moed in. Ik heb dit nodig om het vol te houden. Anders komen we in een isolement terecht."

Agressie en incontinentie

Een lichte, ruime woonkamer in het gebouw waar Foton huist, ontvangt de zangers vanaf 14 uur. De warme koffie heet hen welkom, de chocolaatjes ook. Rustig wordt er wat gebabbeld. Veel gelachen ook. Een half uur later heeft iedereen een bundel met liedjes in zijn handen. De piano zet in.

'We shall overcome', daar beginnen ze altijd mee. En vandaag zingen ze als nummer twee: 'Komt vrienden in de ronde'. Na strofe twee ontspoort het lied. "Een beetje trager zingen, mannen", klinkt het van achter de piano die de zangers niet meer volgen kan. Iedereen lacht, alweer, en dementieconsulente Elke geeft nu het juiste ritme aan.

Ook Ingrid Vandamme (49) en haar moeder (77) zingen volop mee. "'Bobon woont nu 2,5 jaar bij mij", zegt Ingrid. "Ze heeft een jaar in een rusthuis gezeten, maar ik heb haar daar weggehaald. Ik wilde zelf voor haar zorgen." 'Bobon', dat is een woord dat ze bewust gebruikt. 'Moeder' vindt ze moeilijk, zegt ze. Omdat haar moeder zo veranderd is.

"Ik weet niet of ik dit tien jaar ga volhouden, maar het lukt mij nu toch al meer dan twee jaar. Zorgen voor mensen met dementie is eigenlijk voortdurend afscheid nemen. Maar ze zijn er nog. Vaak is het enige beeld dat dementie oproept de agressie, of de incontinentie, maar er is zo veel meer. We lachen en knuffelen heel veel. Natuurlijk is het niet altijd makkelijk, zeker niet met drie pubers in huis. Tegelijk is dit ook voor hen een verrijking: dit is ook echte wereld."

Het derde lied wordt ingezet. We zingen over een haring die op de vensterbank lag en die door twee 'gendarmen' werd meegenomen, waardoor moeder nu verdrietig is. 'En den harink blette mee', zo eindigt het lied in redelijk oud Nederlands. "De sukkelare!", roept een man met pretoogjes uit. Zijn vrouw maant hem aan te zwijgen, maar iedereen grinnikt. "Nie lachen he daarmee!", gooit hij er nog vlug achteraan.

Dit soort van zangmomenten heeft duidelijk vooral een sociale dimensie. Niet verwonderlijk dat veel verzorgingsinstellingen en mantelzorgers hier vragende partij voor zijn. Daarom zijn Het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen en de organisatie Koor&Stem het project De stem van ons geheugen opgestart. Bedoeling is een pasklaar zangpakket te ontwikkelen dat direct gebruikt kan worden. De eerste cd met twintig liedjes, een tekstboek en een praktische handleiding zou dit najaar klaar moeten zijn.

Componiste Hanne Deneire is volop bezig aan die cd. "De meeste mensen met dementie zijn zeventig en ouder, en we zijn op zoek gegaan naar liedjes uit hun jeugd. Je kunt die liedjes natuurlijk ook gewoon op internet vinden, maar vaak zijn ze veel te hoog ingezongen. Een stem zakt met het ouder worden, daar moet je rekening mee houden. Bovendien is het tempo voor veel mensen ook te snel. Daarom ben ik al die twintig liedjes aan het herschrijven, naar een lagere stem en een trager tempo."

'Min moaten'

Iedereen moet met dit pakket aan de slag kunnen, legt Hanne Deneire uit, die zelf na haar studies aan het Conservatorium psychologie ging studeren aan de VUB. "Jonge verzorgers kennen die oude liedjes vaak niet meer. En daarnaast is zo'n tekstboek ook heel handig voor anderstalig personeel." Maar ook de mantelzorgers zijn een doelgroep. "Het is niet altijd even gemakkelijk om nog contact te maken met mensen met dementie, en daar hebben de andere gezinsleden het vaak moeilijk mee. Door samen te zingen en te lachen kan die communicatie er wel zijn."

Eén vraag toch nog. Zal 'Twee ogen zo blauw' de tand des tijds doorstaan? Hanne Deneire lacht. "Het repertoire moet inderdaad om de vijf of tien jaar worden aangepast. Als wij oud zijn, zal het Clouseau zijn dat herschreven moet worden. Of 't Hof van Commerce voor de West-Vlamingen onder ons."

'Min moaten' wordt in Brugge niet gezongen vandaag. Wel dat andere Nederlandstalige monument. Van Noordkaap. 'We waren bijna echt vergeten - hoe schoon de zomer wel kan zijn', klinkt het goed gestemd. En dan het refrein natuurlijk. Iedereen wiegt mee. Niet noodzakelijk in dezelfde richting. Handen van de buren worden vastgegrepen. Het mijnheertje met de pretogen springt weer recht en brengt deze keer een ode aan zijn vrouw. Zij wuift hem weg, verlegen. En ze lacht.

Verdwaald in het geheugenpaleis van Nathalie Carpentier is uitgegeven bij Vrijdag, en focust onder andere op de rol van muziek bij mensen met dementie.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234