Zaterdag 02/07/2022

De valse noot van de vooruitgangsoptimisten

Bert De Munck & Wouter Ryckbosch zijn beiden historici aan het Departement Geschiedenis van de Universiteit Antwerpen. Zij reageren op de grondgedachte van Geert Noels (28/12), Gwendolyn Rutten (30/12), Maarten Boudry (31/12) en Rutger Bregman (2, 3 en 4/1).

OPINIE

Tijdens de eindejaarsperiode bulkte de krant van het optimisme. Ondanks de aanslepende crisis blijkt het geloof in vooruitgang weer helemaal terug. Historicus Rutger Bregman verzamelde nieuwe dromen voor het nieuwe jaar, en riep in 'De Correspondent' het jaar 2013 uit tot het beste ooit. Wetenschapsfilosoof Maarten Boudry schreef een stuk tegen het doemdenken en voor een groter besef van de verwezenlijkingen van onze moderne tijd. Gwendolyn Rutten trok van leer tegen het negativisme, met als slagzin de eerste regel uit het manifest van haar partij: "We leven in een geweldige tijd".

De centrale boodschap van deze optimisten luidt dat we met meer overtuiging mogen - nee, moéten - stellen dat het vroeger slechter was. Die vooruitgang zouden we te danken hebben aan de wetenschap en de vrije markt, de erfgenamen van het humanisme en de verlichting. Daarmee kaderen hun ideeën in een bredere trend waarbij de Westerse waarden en normen, zoals die tijdens de zogenaamde renaissance en verlichting zijn ontstaan, opnieuw als zaligmakend worden gezien. Wij hebben bedenkingen bij dergelijke recuperatie van de geschiedenis. Het is al te gemakkelijk om de eigen, bestaande denkbeelden als superieur en richtinggevend te zien.

Het huidige vooruitgangsoptimisme steunt grotendeels op een negentiende eeuwse mythe waarin de Westerse mens het eindpunt van de evolutie en het toppunt van beschaving vormde, terwijl andere volkeren jammerlijk achterop hinkten. Ter staving kon worden verwezen naar de successen in technologie en industrie, die er inderdaad met grote sprongen op vooruit gingen. De vraag of dit werkelijk voor een betere wereld heeft gezorgd, is evenwel van een andere orde. Dat hangt af vanuit welk perspectief je kijkt. Dat maken enkele debatten over objectieve maatstaven snel duidelijk.

Een eerste debat handelt over het aantal doden door geweld. Dat nam volgens criminaliteitshistorici zeker af in het westen. Maar tegelijk trad een verschuiving op van persoonlijk face-to-face-geweld, naar technologisch en bureaucratisch geweld zoals dat vorm kreeg in de twee wereldoorlogen en de Holocaust, en zoals dat vandaag bijvoorbeeld met drones buiten het Westen wordt verdergezet. Onze toegenomen gevoeligheid voor geweld heeft dus op z'n minst een keerzijde.

Een tweede debat gaat over de lange termijn-ontwikkelingen met betrekking tot levensstandaard, inkomensgelijkheid en bestaanszekerheid. Die gingen er voor grote delen van de bevolking op achteruit vanaf de Middeleeuwen tot ver in de negentiende eeuw - dus ook in de eeuwen van het humanisme en de Verlichting. Vanaf het einde van de negentiende eeuw trad een merkelijke verbetering op, maar ook dan slechts voor een beperkt deel van de wereldbevolking en gepaard aan een onderontwikkeling elders in de wereld (met een groeiende ongelijkheid wereldwijd tot gevolg).

Objectief vaststellen of we er als samenleving dankzij rede, vrijheid en wetenschap al dan niet op vooruit zijn gegaan, is dan ook niet zo vanzelfsprekend als de vooruitgangsoptimisten suggereren. Laat staan dat we kunnen voorspellen wat ze ons in de toekomst zullen opleveren. Het hangt er maar vanaf wat je als op te lossen probleem definieert. Wetenschappelijke en technologische vooruitgang hebben in het verleden zelden of nooit een vermindering van sociale ongelijkheid of politieke emancipatie van zwakkere sociale groepen gebracht. Daar hebben sociale strijd en politieke moed voor gezorgd, vaak in weerwil van wetenschap en technologie.

Noch zien we veel redenen om aan te nemen dat technologie en creatief ondernemerschap de ecologische uitdagingen van vandaag zullen oplossen. De geschiedenis leert vooral dat de ecologische crisis er door veroorzaakt werd. Deze crisis aanpakken zal politieke en ethische keuzes vergen, niet een blind geloof in vooruitgang, wetenschap en ondernemerschap.

Wetenschap en 'vooruitgang' hebben geen autonome, neutrale dynamiek die los staat van politieke ideologieën en keuzes. Het is geen trein met een vaste en voorspelbare bestemming waar je al dan niet op springt. In hun boek 'Leviathan and the air-pump' hebben Steven Shapin en Simon Schaffer er in de jaren 1980 al op gewezen dat de zeventiende-eeuwse wetenschappelijke revolutie niet kan worden gezien als het bevrijden van wetenschap uit religieuze en politieke kluisters. Ze lieten zien dat ook de experimentele wetenschap die als overwinnaar uit de bus kwam nooit helemaal objectief en waardenneutraal kan zijn.

En wie vandaag op de koloniale en racistische negentiende eeuw terugblikt, kan onmogelijk om de vaststelling heen dat wetenschappers - zeker ook wetenschappers die het primaat van louter op observatie gebaseerde empirie voorstonden - actief betrokken waren bij het creëren en als objectief voorstellen van die denkbeelden.

Kortom, het geloof in vooruitgang dat ons door de opiniemakers aanbevolen wordt, is in wezen een vorm van 'depolitisering'. Het is een bezwering die vooral helpt vermijden om echte politieke keuzes te maken. De politieke boodschap, zoals verwoord door Rutten - maar evenzeer in de opinie van Geert Noels, waar Rutten op reageerde - bestaat erin dat de oplossingen voor hedendaagse wereldproblemen wel zullen komen van creatieve wetenschappers en ondernemers. Wij leren uit het verleden daarentegen dat het verschil vaak werd gemaakt door sociale strijd en politieke keuzes, en dat ook wetenschap een politiek en moreel kompas nodig heeft.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234