Donderdag 29/09/2022

PortretBoris Johnson

De wonderboy die eenzaam ten onder ging: zijn regering werd geplaagd door schandalen van financiële én erotische aard

Premier Boris Johnson voorafgaand aan een vragenuurtje in het Britse parlement, januari 2021. Beeld AFP
Premier Boris Johnson voorafgaand aan een vragenuurtje in het Britse parlement, januari 2021.Beeld AFP

Boris Johnson droomde ervan in de voetsporen van Winston Churchill te stappen en een redder des vaderlands te worden. Maar zijn slordige en overmoedige bestuurs- en levensstijl nekten het wonderkind van de Britse Conservatieven.

Patrick van IJzendoorn

De dag waarop het einde van Boris Johnsons premierschap begon, is makkelijk te traceren. Op de regenachtige namiddag van 14 november 2020 verliet de net ontslagen Dominic Cummings voor het laatst Downing Street 10, met in zijn handen een kartonnen doos, de doos van Pandora. Vanaf het vertrek van de topadviseur en meesterstrateeg dobberde de regering-Johnson stuurloos rond. Aan de macht blijven was het enige dat telde voor Johnson. En dat streven was gedoemd, omdat een woedende Cummings een doel voor ogen had: het op zijn shakespeareaans ten val brengen van de man die hij aan de macht had geholpen.

Een klein jaar voor het ontslag leek alles nog pais en vree in de ambtswoning. Beroemd geworden is de foto waarop Boris Johnson, zijn verloofde Carrie Symonds en Cummings het nieuws krijgen dat de Conservatieve Partij de grootste verkiezingszege had geboekt sinds 1987. Boris staat als een gorilla te brullen, Carrie geniet en op de achtergrond toont Cummings, sjaal om de schouder en laptop in de hand, een zeldzame lach. Het was het begin van een machtsstrijd tussen Carrie en Cummings om de aandacht van de premier. Cummings beging uiteindelijk een politieke doodzonde, door zich laatdunkend uit te laten over de First Lady. Hij had haar Princess Nut Nut genoemd.

Boris Johnson hangt aan een zipline in 2012 in Londen. Hij was op dat moment burgemeester van de hoofdstad. Beeld Barcroft Media via Getty Images
Boris Johnson hangt aan een zipline in 2012 in Londen. Hij was op dat moment burgemeester van de hoofdstad.Beeld Barcroft Media via Getty Images

Voor hem was brexit het startsein om de manier waarop het Verenigd Koninkrijk wordt bestuurd fundamenteel te veranderen. Zo wilde deze revolutionair de hele ambtenarij omgooien. Zijn hoop dat Johnson dezelfde ambitie koesterde, verdween snel. In een interview met Suzanne Moore, afgelopen voorjaar, beweerde Cummings dat Johnson vanaf het winnen van de verkiezingen handelde alsof zijn voornaamste doel bereikt was: premier worden. “Zijn houding was: ‘Ik heb het zwaarste achter de rug, de verkiezingen, nu is het tijd om mezelf te vermaken.’” Dat deed hij, zo is gebleken. ‘To be’ werd belangrijker dan ‘to do’.

Boris Johnson is altijd meer een enthousiaste campagnevoerder dan een degelijke bestuurder geweest. Dat begon al in zijn Oxford-jaren toen hij koste wat koste voorzitter van de debatvereniging Oxford Union wilde worden. Met succes. Geholpen door zijn landelijke bekendheid, een gevolg van zijn optredens bij de satirische nieuwsserie Have I Got News for You, slaagde hij er ook in burgemeester van het rode bolwerk Londen te worden, een opmerkelijke prestatie voor een Conservatieve kandidaat. Tevens was het aan zijn charisma te danken dat de Britten in 2016 de Europese Unie vaarwel zeiden, al rust op de slogan – ‘Take Back Control’ – het auteursrecht van Cummings.

Theresa May

Zijn vaardigheden als campagnevoerder toonde hij ook in de zomer van 2019 toen hij zonder veel problemen het leiderschap van de Conservatieve Partij greep, mogelijk geworden na het vertrek van Theresa May. Zijn eerste halve jaar als premier stond ook in het teken van campagne voeren. ‘Get Brexit Done’ was het motto. Hij toonde in die maanden dat politieke regels niet voor hem gelden. Het parlement werd op onrechtmatige wijze ontbonden, een proces waarbij de koningin verkeerd werd voorgelicht. Tactisch gezien werkte het prima. Na het tegenstribbelende, eurogezinde parlement aan de kant te hebben gezet, won hij de verkiezingen op overtuigende wijze.

Vervolgens moest hij zijn belofte nakomen om van brexit een succes te maken en een gunstig handelsakkoord met Europa af te sluiten. Over Johnsons motieven is altijd onduidelijkheid geweest. Als correspondent voor The Daily Telegraph in Brussel had hij dertig jaar eerder het zaad gezaaid voor brexit, maar als burgemeester van Londen toonde hij zich voorstander van lidmaatschap van op zijn minst de Europese gemeenschappelijke markt. Onvergetelijk was zijn grauwe, aangeslagen gezicht op de ochtend na de overwinning in het brexitreferendum. Daags erna trok hij zich onverwachts terug uit de race voor het premierschap, de zware taak overlatend aan May.

Johnsons eerste halve jaar als premier stond ook in het teken van campagne voeren. ‘Get Brexit Done’ was het motto. Beeld AFP
Johnsons eerste halve jaar als premier stond ook in het teken van campagne voeren. ‘Get Brexit Done’ was het motto.Beeld AFP

Hij besloot de handelsbesprekingen met de EU hard te spelen door David Frost naar voren te schuiven als onderhandelaar. Het overleg werd gehinderd door coronabeperkingen, maar op het laatste nippertje lag er een verdrag. In strijd met eerdere beloften aan de pro-Britse unionisten ter plekke was Noord-Ierland door Johnson opgeofferd. Hij wilde per se een akkoord, en daar moest alles voor wijken. Frost had zijn bedenkingen over het onderhandelingsresultaat, maar Johnson durfde het uiteindelijk niet te laten aankomen op een No Deal. Het was een oplossing, maar niemand was verbaasd toen hij later in 2021 begon terug te krabbelen.

Dat terugkrabbelen had ook een politieke functie. Johnsons regeringsbeleid is altijd gebaseerd geweest op strijd, of het nu is tegen Labour, de EU, Rusland, Covid-19 of de wokebeweging. Net als Donald Trump viel besturen bij Johnson samen met campagnevoeren, het verdelen van de wereld in wij en zij. Een belangrijke rol daarbij is weggelegd voor focusgroepen en opiniepeilingen. Johnson wilde een beleid voeren dat populair lag bij de kiezers, met name de eurosceptische kiezers in Noord-Engeland die jarenlang op Labour hebben gestemd voordat ze en masse naar Boris’ Conservatieven overliepen.

Ze waren niet zozeer overgelopen naar de Conservatieven als wel naar Boris Johnson, die nooit een echte Conservatief geweest is. Hij werd door zijn partijgenoten gedoogd omdat hij verkiezingen kon winnen. Ook hier is een parallel zichtbaar met Trump, die een outsider was bij de Republikeinen. Inhoudelijk was het beleid van Johnson een grabbelton. Sociaal-cultureel gezien toonde hij zich een conservatief, maar sociaal-economisch begaf hij zich links van het midden. Er bestaat niet zoiets als johnsonisme, zoals de ideologe Margaret Thatcher wel een ‘isme had nagelaten.

Showman

Traditionele Conservatieven keken met groeiende argwaan naar de showman die doorgaans alleen met zijn voornaam werd aangeduid. Er was een bereidheid, onder de politieke wijsheid ‘Boris is Boris’, zijn liefdesaffaires te vergeven, maar dat veranderde toen bekend werd dat zulke affaires gepaard gingen met politiek-zakelijke diensten. Als burgemeester gaf hij contracten aan een zakenvrouw met wie hij vreemdging en als minister van Buitenlandse Zaken was hij bereid om zijn maî­tres­se, en latere vrouw, Carrie een topjob te geven na een blowjob in zijn parlementaire kantoor.

Dat niet alleen. Tijdens zijn premierschap toonde hij de bereidheid om af te wijken van internationale verdragen, of het nu ging om het brexitakkoord aangaande de grensproblematiek in Noord-Ierland, de Europese mensenrechtenwetgeving of het verdrag van de Wereldhandelsorganisatie. In alle gevallen wilde hij voorrang geven aan Britse belangen. Dat leverde hem steun op onder zijn achterban, maar het was niet goed voor de reputatie van het Verenigd Koninkrijk op het wereldtoneel. Zijn de Britten nog wel een betrouwbare partner, zo luidde de vraag.

Pandemie

Het premierschap van Johnson, echter, werd overschaduwd door de pandemie. Aanvankelijk wilde hij de strijd aangaan met het virus, het land gewoon openhouden, maar de paniek onder zijn wetenschappelijke adviseurs maakten een einde aan deze houding. Sterker, de man die zich jarenlang had geprofileerd als libertariër voerde een strenge lockdown in. In de weken voor Pasen 2020 bezweek hij zelf bijna aan het virus, maar hij herstelde op wonderbaarlijke wijze. Zijn ster rees verder door het Britse vaccinatiesucces, waar Cummings verantwoordelijk voor was.

Uiteindelijk had hij een ‘goede’ pandemie, net zoals zijn held Winston Churchill een ‘goede oorlog’ had beleefd. De Britten kregen als eerste van alle westerse landen hun vrijheid geheel terug en het aantal coronadoden week amper af van dat in andere grote Europese landen. Er zat een adder onder het gras. Cummings wist dat Johnson en diens naaste medewerkers tijdens de lockdowns gezellig hadden geborreld op Downing Street, wat de indruk wekte dat Johnson nooit echt geloofde in de door hem uitgevaardigde coronamaatregelen.

Partygate

In de wetenschap dat de Britten woedend zouden reageren besloot Cummings de informatie beetje voor beetje te lekken aan vrienden in de media. Het gevolg was Partygate. Britten die grote offers hadden gebracht tijdens de lockdowns, bleken zich inderdaad verraden te voelen. Johnson, die niet beschikt over veel empathie, leek de commotie nauwelijks te begrijpen. Hij draaide om de waarheid heen, leek het parlement te misleiden. Excuses maakte hij toen het echt niet anders kon, een vast patroon. Niet zozeer de borrels zelf als wel zijn gedraai brachten hem in de problemen.

Maar Johnson is een politiek zondagskind, anders dan May, die vaak pech had. Net zoals het coronavirus als geroepen was gekomen om de economische effecten van de brexit te verdoezelen, leek hij begin dit jaar te worden gered door de Russische inval in Oekraïne. Johnson wierp zich op als de leider van het Westen en ontwikkelde een speciale band met de Volodymyr Zelensky. Opvallend was dat Johnsons telefoongesprekken met de Oekraïense president vaak samen bleken te vallen met crises in eigen land, waar het zelden rustig bleef.

De elitaire Bullingdon Club in Oxford, met David Cameron (tweede linksboven) en Boris Johnson, rechtsonder.  Beeld rv
De elitaire Bullingdon Club in Oxford, met David Cameron (tweede linksboven) en Boris Johnson, rechtsonder.Beeld rv

Groepsgevecht

Het bleef rommelen aan het Partygate-front en zijn regering werd geplaagd door schandalen, van financiële hetzij erotische aard. Johnson bleek daarbij de gewoonte te hebben om collega’s die zich loyaal hadden getoond zo lang mogelijk te verdedigen, vaak tegen beter weten in. Dat is een karaktertrek die teruggaat naar zijn jonge jaren, naar de beruchte Wall Game op Eton College, een urenlang groepsgevecht om een bal op een veld aan een muur, en naar de elitair-anarchistische Bullingdon Club in Oxford. Deze loyaliteit, naar vrienden en familie, is zowel een kracht als een zwakte gebleken.

In zijn jeugd had Johnson eens gezegd dat hij ‘world king’ wilde worden. Dat is in zekere zin uitgekomen, omdat hij regeerde als een koning van Global Britain, het idee dat de Britten, bevrijd uit de klauwen van de Europese Unie, weer een belangrijke rol op het wereldtoneel konden gaan spelen. Of dit laatste gaat gebeuren, moet de toekomst uitwijzen. Interessant is het ‘king’-gedeelte, want waar Thatcher regeerde als een premier en Tony Blair als een president, probeerde Johnson het land als een laatmiddeleeuwse koning te besturen.

Carrie-Antoinette

Op Downing Street had hij zich omgeven met een ware hofhouding, met adviseurs als lakeien en jaknikkers als ministers. Veel bewindslieden beseften dat ze onder geen andere premier in het kabinet zouden zijn gekomen. Loyaliteit was dus verzekerd. Zijn vrouw Carrie, bijgenaamd Carrie-Antoinette, besloot de ambtswoning op een extravagante wijze in te richten, dit tot wanhoop van haar man, die niet wist hoe hij aan het geld moest komen. Uiteindelijk kreeg hij financiële hulp van politieke suikeroompjes, iets waarover hij later zou liegen. Het leidde tot het opstappen van zijn adviseur Integriteitszaken. De eerste van de twee.

Om de regering-Johnson heeft altijd een zweem van vriendjespolitiek gehangen. Dat werd duidelijk tijdens de coronacrisis toen er allerlei contracten voor testen en beschermende kledij naar vrienden van ministers gingen. Bij de evacuatie van Kaboel besloot Johnson, op aandringen van zijn vrouw, zwerfhonden te redden die waren verzorgd door een ex-militair met vrienden in regeringskringen. Dat zou ten koste zijn gegaan van Afghanen die de Britten hadden geholpen. Ook over die kwestie bleek Johnson de halve waarheid te hebben verteld.

Flierefluiter

Volgens Cummings miste de flierefluiter een stabiele kracht op Downing Street in de persoon van de vrouw van wie hij in 2020 aan het scheiden was, de advocate Marine Wheeler. “Zij was goed in het kalmeren van Boris,” zo beweerde Cummings, “Carrie was duidelijk het tegenovergestelde. Ze injecteerde, zeg maar, wat meer gekkigheid in de hele situatie op Downing Street.” Tegenover Cummings zou Carrie hebben gezegd dat haar man “geen idee heeft van hoe het regeren van een land daadwerkelijk in zijn werk gaat”.

Begin juni had een deel van de fractie genoeg van het Circus Boris. Er kwam een vertrouwensstemming, die Johnson een pyrrusoverwinning bezorgde. Normaal gesproken zou een premier zijn opgestapt, maar Johnson trachtte de politieke zwaartekracht te weerstaan. Hij wist zijn vijanden telkens te ontglippen, wat hem de bijnaam Ingevet Biggetje opleverde. Na weer twee mokerslagen bij tussentijdse verkiezingen en wederom gelieg over een schandaal, begon ook het kabinet te morren. Twee ministers stapten op, maar Johnson verving ze binnen enkele uren. Hij wilde nog zeker tien jaar doorgaan, had hij laten weten.

Gehaat

Zijn tegenstanders kwamen uit alle hoeken en hadden uiteenlopende motieven. De een was nog steeds woedend over de lockdownpolitiek, de ander maakte zich zorgen over hoezeer Johnson wordt gehaat in het opstandige Schotland, weer een derde wilde een zachtere brexit. Al zijn tegenstanders maakten zich echter druk over het gebrek aan integriteit en de gevolgen die zijn chaotische leiderschap heeft op de staat van zowel de Conservatieve Partij als het land in het algemeen. Boris is geen Conservatief, zo beseften steeds meer Conservatieve politici, maar iemand die slechts op macht uit is.

Het vaccinatiesucces dat hem had beschermd, was uitgewerkt geraakt en ook de vriendschap met Zelensky kon hem niet meer redden. Niet langer had de grappige Alexander Boris de Pfeffel Johnson het aura van onverslaanbaarheid bij verkiezingen. De Conservatieve Partij, ’s werelds oudste politieke organisatie, herontdekte haar overlevingsinstinct en versloeg Johnson met eigen middelen: door de regels aan te passen. Johnson kan zich nu geheel richten op zijn Shakespeare-biografie, puttend uit eigen ervaringen. Hij heeft veel politieke vijanden verslagen, maar was kansloos tegen de sterkste.

Zichzelf.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234