Dinsdag 26/10/2021

InterviewRemco van de Pas

‘Derde prikken zijn momenteel ethisch problematisch’

Een Keniaanse krijgt een AstraZeneca-vaccin in Nairobi. Beeld AP
Een Keniaanse krijgt een AstraZeneca-vaccin in Nairobi.Beeld AP

Belgen met een verzwakt immuunsysteem krijgen een derde coronaprik en ook andere westerse landen zetten daar nu op in. Voor de Wereldgezondheidsorganisatie zijn die boostershots onethisch omdat in Afrika nog nauwelijks vaccins zijn gezet. ‘Wij zijn hier navelstaarderig bezig’, zegt ook Remco van de Pas, expert volksgezondheid bij het Instituut voor Tropische Geneeskunde.

“Ik ben niet verbaasd, wel verontwaardigd”, zegt Remco van de Pas, die onderzoek doet naar hoe ontwikkelingslanden robuustere gezondheidszorg kunnen ontwikkelen. “Ook als het ging over aidsremmers zie je dat rijke, westerse landen als eerste bediend werden omdat zij het kunnen betalen. Maar in de coronapandemie valt het fenomeen nu hard op. Sommige landen geven derde prikken terwijl in Afrika nog maar een 2 procent van de mensen een eerste kreeg. In Indonesië, waar de pandemie flink woedt, is het 10 procent.”

De kloof van de ongelijke toegang tot vaccins wordt door de boosters nog groter, schrijven wetenschappers in vakblad JAMA. Matshidiso Moeti, Afrika-directeur bij de WHO, stelt dat de westerse landen die nu inzetten op boostervaccins spotten met ‘vaccingelijkheid’. Terecht?

“Vanuit ethisch en moreel perspectief is het ook voor mij niet aanvaardbaar om vaccins die naar ongevaccineerden in ontwikkelingslanden zouden kunnen gaan, te zetten bij mensen hier die al dubbel gevaccineerd zijn. Want de ziektelast door Covid-19 is in die landen nog zwaarder dan in Europa en de VS. De zorgsystemen zijn er vaak een stuk fragieler. Onze derde prikken zouden beter eerst naar die landen en regio’s gaan.”

Ook omdat het niet eens zeker is dat die derde prikken veel opleveren onder al breed gevaccineerde bevolkingen zoals hier?

“Niet vooral daarom. De ongelijke toegang tot de vaccins en daardoor de zware impact op de gezondheidszorg in die arme landen acht ik een belangrijker argument. Net zoals het feit dat het vanuit het perspectief van de volksgezondheid belangrijker is om eerst en vooral bij iedereen een brede immuniteit aan te leggen. Anders blijft de kans op verwoestende opflakkeringen en op problematische mutaties te groot.”

In het JAMA-artikel bepleiten de onderzoekers om pas met boosters te beginnen wanneer de pandemie afgezwakt is tot iets wat meer op griep lijkt. Tot dan moeten vaccins vooral naar zoveel mogelijk mensen ter wereld gaan.

“Waar die grens ligt, is eerder een politieke dan een medische kwestie. Ik heb er geen pasklaar antwoord op. Het zou al vooruitgang zijn mochten westerse landen inzien hoe groot de kloof nu al is. Zodra de pandemie hier onder controle is, zou men zeker meer moeten inzetten op vaccins voor de rest van de wereld.”

De meeste rijke landen hebben aan COVAX, het internationale programma om lage-inkomenslanden van gratis vaccins te voorzien, vaccins beloofd. Volstaat dat niet?

“Er is een groot gat tussen wat is beloofd en wat wordt geleverd. Tot nu zijn er via COVAX 260.000 miljoen vaccins geleverd, terwijl men had gerekend op 1 miljard. Het is allemaal veel te weinig en het gaat slechts met horten en stoten.”

De WHO roept daarom op tot een moratorium op boosters tot eind september. Maar dat maakt precies niet veel indruk?

“Het is niet de eerste keer dat landen WHO-adviezen aan hun laars lappen. Ze zijn te veel met zichzelf bezig. Bovendien zijn ze ook in andere dossiers zoals klimaat en kernwapens al verwikkeld in allerlei disputen en getrouwtrek. Niemand zal dus een ander land openlijk aanpakken omdat het dat verdedigbare moratorium met voeten treedt.”

Wat is de reactie daarop in Afrika en Zuidoost-Azië?

“Gelatenheid. Men verwacht weinig van het rijke Westen, dat hen altijd de les komt spellen maar dat in deze pandemie vooral zichzelf bedient. Epidemiologisch maar ook diplomatiek is het niet slim om arme landen zo in de steek te laten.”

Tegelijkertijd hoor je dat in Afrika het vaccinwantrouwen zo groot is dat vaccins die geleverd raken soms teruggestuurd worden?

“Dat klopt. Wij werken onder andere in Kinshasa en in juni zijn 1,3 miljoen van de 1,7 miljoen aan Congo geleverde dosissen teruggestuurd naar andere landen omdat men ze niet tijdig gezet kreeg. Dat heeft te maken met het feit dat de gezondheidsinfrastructuur zwak is. Koelinstallaties en personeel ontbreken op veel plekken.

“Maar het komt ook door het koloniale verleden, het wantrouwen tegenover de politieke elite en overheid. Verhalen over ethisch dubieuze klinische trials onder Afrikaanse bevolkingen doen daar nog een schep bovenop. Nu zijn de regels veel strenger. Maar dat Janssen zijn coronavaccin wel in Afrika heeft getest maar een deel dan toch weer heeft uitgevoerd naar het Westen, heeft het vertrouwen niet bepaald verbeterd.”

Is dit op te lossen?

“Toch wel. Wanneer de pandemie opflakkert en meer mensen sterven, zie je dat wantrouwen deels wegsmelten. Maar een fundamentele oplossing zou een internationaal pandemieverdrag kunnen zijn. Op voorzet van Charles Michel (voorzitter van de Europese Raad, BDB) wordt daar nu aan gewerkt. Daarin zouden landen kunnen afspreken hoe ze in een volgende pandemie samenwerken. Dat kan gaan over informatie delen over besmettingsgraden of ziektekiemen maar ook over de verdeling van vaccins, octrooien en budgetten voor ontwikkelingslanden.

“Het is een mooi initiatief. Maar het is geopolitiek een kluwen, vergelijkbaar met het klimaatverdrag. En ik vrees dat deze pandemie, die nu min of meer uitdooft in het Westen maar nog een paar jaar elders zal woeden, nog niet de wereldwijde ommezwaai zal brengen om de volgende keer grote ongelijkheden zoals nu te vermijden.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234