Zondag 03/07/2022

Dik is weer uit

Het slankheidsideaal wordt er dagelijks ingeramd door tijdschriften en tv. En het gaat nog verder. De Nederlandse commerciële zender SBS 6 begint volgende week zaterdag met Big Diet, een wedstrijdje afvallen in een Limburgs kasteel.

Amsterdam/ de Volkskrant

Wilma de Rek

Waar is Ruby Evangelista Rubensiana toch gebleven? Het dikke poppetje van The Body Shop, in 1997 met veel lawaai geïntroduceerd als nieuw rolmodel annex statement tegen het heersende slankheidsideaal, is geruisloos uit beeld verdwenen. Van de vollemodellenhausse uit diezelfde tijd laat alleen Sophie Dahl nog wel eens wat van zich horen. Ook Viva, dat een paar jaar terug nog een discussie op gang probeerde te brengen over de onwezenlijke slankheid van het gemiddelde fotomodel, showt zijn kleding weer aan de hand van 'normale' modellen.

Normaal betekent: steeds dunner. Tegelijk neemt de gemiddelde westerse mens door gebrek aan beweging en een groeiend voedselaanbod in gewicht toe, waardoor de kloof tussen het in de media geschetste beeld en de realiteit steeds groter wordt: de moeizame relatie tussen de media en de lijn in een notendop.

Volgende week zaterdag beleeft die relatie een nieuw hoogte- of dieptepunt wanneer SBS 6 met Big Diet begint. In dit door John de Mol Produkties gemaakte programma sluit een groep mensen met overgewicht zich enkele maanden op in een Limburgs kasteel voor een wedstrijdje afvallen. Met een dagelijks fitnessprogramma en via internet worden ook de mensen in het land aangespoord zoveel mogelijk kilo's kwijt te raken. De deelnemer die de meeste kilo's kwijtraakt, krijgt een symbolisch deel van zijn verloren gewicht in goud uitgekeerd.

En op termijn ook weer in vet, vermoedt psychologe Annette Heffels, plus nog wat extra. "Het griezelige van Big Diet is dat er een prijs wordt gezet op snel afvallen; maar snel afvallen activeert alleen maar het jojo-effect. Mijn grote zorg is dat die mensen na verloop van tijd allemaal zwaarder zijn dan vóór ze aan het programma deelnamen."

Ook Jaap Seidell van het RIVM, die sinds 1983 onderzoek doet naar de oorzaken en gevolgen van overgewicht, heeft zijn bedenkingen. "Snel veel afvallen moet je absoluut nooit doen. Te sterke schommelingen zijn altijd ongunstig. Het hele lichaam verzet zich daartegen en het is vanwege de grote kans op mislukking op langere termijn niet alleen slecht voor de gezondheid, ook voor de moraal." Al kan media-aandacht voor overgewicht op zichzelf geen kwaad, zegt Seidell: "Overgewicht is echt een groot gezondheidsprobleem. In de VS lijdt al een op de vier mensen aan vetzucht, hier een op de tien, en met name bij kinderen stijgt het percentage snel."

Sinds de introductie van de hologige Twiggy in 1965 wordt het ideaalbeeld van het magere lijf er door televisie en tijdschriften dagelijks ingeramd. In Big Diet worden de pogingen dat ideaalbeeld te bereiken, voor het eerst tot onderwerp verheven. Daarvan valt volgens Heffels weinig positiefs te verwachten. "De boodschap is toch dat dik slecht is. In onze samenleving staat dik voor dom, lui, onbekwaam en slap. Dat begint al jong: kleuters vinden dikke kindjes geen leuke kindjes."

Tien jaar geleden verscheen Heffels' boek Dik Ontevreden: hoe vrouwen over hun eigen lichamen denken, gebaseerd op een onderzoek van weekblad Margriet, dat overigens deze maand wordt geactualiseerd. Ruim 1500 vrouwen werkten er in 1991 aan mee. Twee derde van hen bleek zich te zwaar te vinden, terwijl van overgewicht feitelijk geen sprake was. Heffels: "Choquerend vond ik hoe juist die groep bijzonder ongezonde methoden gebruikte om af te vallen: ze gingen vasten of gebruikten pillen."

Voor hun verkrampte manier van omgaan met hun gewicht wezen veel vrouwen in Heffels' boek de media als schuldige aan. In haar praktijk in Maastricht begeleidt de psychologe veel vrouwen met eetstoornissen. Met name jonge vrouwen voeren als reden voor hun extreme eetgedrag nogal eens aan dat ze op hun idolen willen lijken. "Fotomodellen, soapactrices en zangeressen: dat zijn degenen aan wie jonge vrouwen zich spiegelen. En die zijn vaak dun."

Volgens Heffels spelen de media zeker een rol bij de totstandkoming van eetstoornissen. "Al was het maar door het enorme aanbod aan nietsverhullende beelden. In de jaren vijftig waren films in zwart-wit en droeg de hoofdpersoon kleren; tegenwoordig word je via televisie, tijdschriften en billboards onophoudelijk geconfronteerd met korte rokken en blote buiken. Bij dergelijke mode passen ook geen ronde vormen."

Cultuursociologe Anneke van Otterloo, aan de Universiteit van Amsterdam gepromoveerd op de veranderende eetgewoonten in Nederland in de afgelopen 150 jaar, beschrijft in haar boek Eten en eetlust in Nederland 1840-1990 hoe eten tot vlak na de Tweede Wereldoorlog vooral de betekenis van maagvulling had. De omslag van schaarste naar overvloed resulteerde vanaf de jaren zestig in iets dat een eetcultuur zou mogen heten; parallel daaraan deed de zorg om de slanke lijn zijn intrede.

Toch hebben artsen altijd diëten voorgeschreven, zegt Van Otterloo. "Niet alleen in geval van overgewicht, maar vooral - toen de farmaceutische industrie nog niet bestond - als middel om ziekten te bestrijden." Magerte als schoonheidsideaal is wel iets van de laatste decennia, maar dat hangt volgens Van Otterloo meer samen met de enorme toename van de welvaart en de voedselberg in onze samenleving.

"Met media heeft het volgens mij niet direct veel te maken. De functie van media is er altijd een van verbreding van reeds aanwezige maatschappelijke en culturele trends. Ze zijn niet de oorsprong ervan, ze werken hooguit als een vergrootglas. Dat doen ze wel vanuit hun commerciële belangen, waardoor ze het publiek precies datgene voorschotelen wat het wil, of zich laten verleiden tot sensatie. En omdat media in onze samenleving zo dominant zijn geworden, hebben ze enorm veel invloed en macht."

Het slankheidsideaal is niet los te zien van bijvoorbeeld gewijzigde verhoudingen tussen mannen en vrouwen en toegenomen gezondheidsaspiraties. In de jaren vijftig was het vrouwelijke ideaalbeeld nog dat van de huisvrouw en moeder, en daar paste geen magere lat bij. Van Otterloo: "Het huidige slankheidsideaal hangt heel nauw samen met onze westerse maatschappij. Vroeger was dik zijn mooi. We kunnen ons niet onderscheiden door een fors lichaam, zoals in Afrika, waar machthebbers worden bijgevoed omdat ze vooral vet moeten zijn; dus moeten we iets anders bedenken. En slank associeer je met zelfstandig, jong - ook een ideaal -, beweeglijk en met het niet hebben van kinderen, dus onafhankelijkheid."

De Vlaamse cultuurfilosoof Rudi Laermans omschreef in Individueel Vlees de huidige slankheids- en gezondheidscultus als een nieuwe religie, compleet met nieuwe vormen van zonde- en schuldbesef ('Ik had die moorkop niet moeten nemen') en intolerantie ten opzichte van ongelovigen, oftewel rokers, drinkers en dikkerds. Ook statusoverwegingen zijn volgens Laermans niet vreemd aan de vele afslankpogingen van mannen en vrouwen: een strak lijf scoort hoger dan een leven in welstand of goed fatsoen. Andersom wordt dikte geassocieerd met falen. Annette Heffels beaamt dat: "Patiënten omschrijven een dag waarop ze niet gegeten hebben, als een geslaagde dag. Slank staat voor beheersing en karakter."

De slankheidscultus laat zich daarmee ook verklaren vanuit de civilisatietheorie van de socioloog Norbert Elias (1897-1990). Hij stelde dat de mens van generatie op generatie steeds meer verrichtingen taboeïseert die hem eraan herinneren dat hij een lichaam heeft en dus een bijzondere diersoort is. Zo werd in de Middeleeuwen nog relaxed in het bijzijn van anderen geboerd, geplast en gebaad. In dat opzicht is de mens zijn lichaam steeds meer gaan beheersen. Nu de lijn nog.

Afslanken

In 'Big Diet' sluit een groep mensen met overgewicht zich enkele maanden op in een Limburgs kasteel voor een wedstrijdje afvallen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234