Maandag 26/09/2022

'Dit boek wilde geschreven worden'

Gesprek met Carlos Ruiz Zaf�n

De aanloop naar de veertig kan een moeilijke periode zijn, maar ook een creatieve. Carlos Ruiz Zafón (1964) naderde de veertig toen hij besloot zichzelf de vrijheid te geven om het boek te schrijven dat hij altijd had willen lezen. De schaduw van de wind werd een internationale bestseller.

Carlos Ruiz Zafón

De schaduw van de wind

Oorspronkelijke titel: La Sombra del Viento

Vertaald door Nelleke Geel

Signature, Baarn, 543 p., 19,95 euro.

Het succes van De schaduw van de wind is niet moeilijk te begrijpen. Het is een uiterst zorgvuldig geconstrueerde bildungsroman waarin iedereen zijn gading vindt: spanning en romantiek, nostalgie en avontuur, vriendschap en verdriet, duistere familiegeheimen, realisme en magie en jawel, de strijd van Goed en Kwaad. Dat alles tegen de schitterende achtergrond van een donker, grauw, mysterieus Barcelona in de jaren veertig en vijftig.

Het verhaal begint wanneer de hoofdpersoon, Daniel Sempere, in het 'Kerkhof der Vergeten Boeken', een soort geheime bibliotheek waar alle boeken worden bewaard die niemand nog leest, een roman ontdekt die zijn leven verandert: De schaduw van de wind. In zijn speurtocht naar de waarheid over Julián Carax, de geheimzinnige, tragische auteur van dat meesterwerk, ontdekt Daniel zichzelf, wordt hij volwassen en vindt hij de liefde, maar merkt hij ook dat zijn levensloop op een onheilspellende manier het trieste lot van Carax weerspiegelt.

De schaduw van de wind is een meeslepende roman met een fascinerend verhaal en een schat van min of meer verborgen verwijzingen naar boeken, films en sprookjes, van Cervantes tot Edgar Allan Poe, van Victor Hugo tot het Spook van de Opera, van Umberto Eco tot Jorge Luis Borges. Zafón is een geboren en onvermoeibare verteller, een goochelaar met woorden en met beelden.

Hoe is De schaduw van de wind ontstaan?

"Toen ik dit boek begon te schrijven, werkte ik al vijf, zes jaar als scenarist en had ik daar een hekel aan. Daarnaast schreef ik boeken voor wat ze 'rijpere jeugd' noemen, met tamelijk veel succes maar zonder er veel plezier aan te beleven. Ik besefte dat ik een punt had bereikt waarop ik niet deed wat ik echt wilde doen, en dat ik daar iets aan moest veranderen. Dat is de impuls geweest om De schaduw van de wind te schrijven."

Wat was uw inspiratie voor het verhaal?

"Ik heb ontdekt dat het altijd met een beeld begint, in dit geval het Kerkhof der Vergeten Boeken. Maar waar komt dat beeld vandaan? Het betekende voor mij meer dan een betoverende plek waar al die fantastische boeken verborgen zijn. Het had te maken met iets wat mij al lang bezighield, de structuur van het geheugen. Het Kerkhof was een metafoor, niet alleen voor vergeten boeken maar ook voor vergeten ideeën en vergeten mensen. Er zijn zoveel dingen die we vergeten, die verdwijnen, die ons worden afgenomen zonder dat wij het beseffen. Ik zag daar een verhaal in zitten. Daarna begin je dan personages te bedenken en het verhaal te zoeken. Bovendien wilde ik mijn eigen stad, Barcelona, gebruiken als een organische aanwezigheid. Het zou mijn vijfde boek worden, maar het voelde als een nieuw begin en ik heb er heel veel van mezelf in gestopt. Maar dat is natuurlijk de bewuste uitleg die ik eraan geef. Eigenlijk weet je het nooit. Misschien zat het verhaal al heel lang ergens in mijn hoofd te broeden. Waarom heb ik precies dat ene beeld gekozen, terwijl ik er misschien vijfentwintig had die op het ogenblik zelf interessanter leken? Dit boek wilde geschreven worden, ik weet ook niet waarom."

Hebt u altijd in Barcelona gewoond?

"Nee. Ik ben er geboren en opgegroeid en heb er het grootste deel van mijn leven gewoond, maar toen ik een jaar of achtentwintig was, ben ik naar de Verenigde Staten vertrokken. Ik heb elf jaar in Los Angeles gewoond en De schaduw van de wind is daar geschreven, ver van Barcelona. Maar nu ben ik weer thuis. De cirkel is gesloten."

Het boek begint in de vroege jaren veertig, in het geladen klimaat van net na de Spaanse burgeroorlog. U bent in 1964 geboren, in de nadagen van het Franco-regime. Was er toen nog iets van dat klimaat te voelen?

"Nee, want toen ik een kind was, liep het fascisme al op zijn laatste benen. Het regime had zichzelf overleefd. Het ergste van de repressie was voorbij en het fascisme had al lang verdwenen moeten zijn, maar Franco wilde maar niet dood. Ik heb als kind niets gemerkt van repressie of terreur, dat was verleden tijd. Ik herinner mij het Barcelona van toen als eindeloos saai en grijs, een dode stad. En nu is het de coolste stad ter wereld, zo zie je maar weer."

Toch ademt uw boek heimwee uit naar dat Barcelona.

"Je moet voorzichtig zijn met nostalgie. Het is een gevoel waarin we ons vergissen. We denken dat we weemoed voelen naar een plaats of naar mensen van vroeger, maar in feite hunkeren we naar een gevoel dat in onszelf zat, een gevoel van belofte, het gevoel dat alles kan. Ik schrijf niet nostalgisch over Barcelona zelf maar over mensen, een gemeenschap, dingen die voor mij als kind belangrijk waren. Maar ik geef wel toe dat ik het gevoel gebruik om een bepaalde sfeer te scheppen."

U werkt ook heel veel met verwijzingen.

"Deze roman is een soort liefdesbrief aan de literatuur. Ik heb bewust een soort bijkomende laag gecreëerd waarin iedereen dingen uit zijn of haar eigen literaire bagage kan herkennen. De een ziet zaken die de ander niet ziet, omdat de meeste mensen in hokjes lezen: 'ik lees nooit misdaad', 'ik lees geen sciencefiction', 'ik lees nooit klassiekers', 'ik lees alleen geschiedenis en biografieën'. Ik heb dat vooroordeel niet en ik heb zoveel mogelijk referenties in mijn verhaal gestopt. Het Kerkhof der Vergeten Boeken is een van de opvallendste, het is een directe verwijzing naar Borges' bibliotheek van Babel. Borges is een enorme bron van ideeën, geen verteller maar iemand die massa's literaire concepten heeft bedacht. Hij speelt met ideeën en interpreteert ze maar werkt ze nooit echt uit. Hij stelt vragen maar geeft geen antwoorden, zodat de verleiding voor anderen groot is om zelf de antwoorden te schrijven."

Is Borges uw belangrijkste invloed?

"Ik laat mij door van alles inspireren, ook door mijn eigen ervaringen en door de tijd waarin ik leef, maar mijn grootste voorbeeld is waarschijnlijk de literatuur van de negentiende eeuw en haar grootse verhalen met een massa personages en verwikkelingen. Dat is mijn model. Ik put uit die traditie, deconstrueer ze en bouw ze weer op met moderne technieken uit de film, uit de genrefictie, noem maar op. Elke invloed is goed, op voorwaarde dat hij mij de kans geeft om mijn verhaal beter te vertellen. Want dat is het enige belangrijke: het verhaal.

"Het is in de literatuur altijd zo geweest, behalve in een deel van de twintigste eeuw. In de negentiende eeuw was de roman het belangrijkste medium - je had journalistiek en geschiedenis en wetenschap en noem maar op, maar de roman domineerde. Maar ergens in de twintigste eeuw leken al die andere dingen belangrijker te worden en verloor de roman zijn zelfvertrouwen. Waarom zou de literatuur de realiteit analyseren als de journalistiek dat zoveel beter kon? Waarom zou de literatuur spannende verhalen vertellen als je de film had? Wat kon ze nog doen? Ze werd een tijdverdrijf voor mensen die zichzelf heel belangrijk vonden en elkaar complimentjes gaven. De klassiekers waren altijd de populaire fictie van hun tijd, van Cervantes tot Dickens en ga zo maar door. Ze moesten vechten voor hun publiek en boeiende verhalen vertellen en slim zijn en grappig en verrassend, en alle trucs gebruiken en nieuwe trucs verzinnen om je aandacht te trekken: luister naar mij! Luister naar wat ik vertel! In de twintigste eeuw is veel daarvan verloren gegaan. Maar niets kan een verhaal vertellen zoals een goede roman dat kan."

Zit daar geen gevaar van oppervlakkigheid in? Veel kunstjes en trucs maar geen inhoud?

"Trucs is niet het juiste woord, het gaat om de techniek, de instrumenten die je gebruikt om je verhaal te vertellen. Dat verhaal zelf moet oprecht zijn, het moet uit je binnenste komen en je moet erin geloven. Maar dat is niet genoeg. Elke mens is interessant en heeft boeiende dingen te vertellen, maar het is het werk van de romancier om daar ook echt iets mee te doen. Als lezer mag je de techniek niet merken. Als je een gotische kathedraal binnenstapt, loop je ook niet over wiskunde te denken, terwijl het toch de wiskunde is die het allemaal samenhoudt. Elke kunstenaar, in elk domein, moet op de eerste plaats een vakman zijn. Hoe minder techniek je hebt, hoe minder je kunt doen."

Is het schrijven voor u dan een technisch proces, een ambacht?

"Voor een stuk. De eerste impuls komt uit jezelf, maar dat neem je dan en je werkt eraan, je schrijft en herschrijft tot het naar je zin is. De beginfase van het creatieve proces is persoonlijk en intiem en daar moet je niet over nadenken. Je vraagt je niet af waarom je iets schrijft maar hoe je het schrijft."

En daarna, als de eerste versie klaar is en u ze begint te bewerken? Begint u dan over het waarom na te denken en dingen te ontdekken?

"Ik schrijf geen versies, ik herschrijf voortdurend dezelfde versie, ik ga heen en weer door de tekst om dingen te veranderen en te herschrijven - dat is een doorlopend proces. Soms ontdek ik inderdaad dingen waarvan ik me eerst niet bewust was, maar meestal weet ik heel goed wat ik doe. Sommige soorten fictie laten zich op een organische manier schrijven, het verhaal komt er vanzelf. In bepaalde gevallen kan dat werken, omdat het een gevoel van oprechtheid schept. Maar in de boeken die ik schrijf, werkt het niet. Als je met een plot en met structuren bezig bent, kun je niet improviseren en moet je altijd zo bewust mogelijk werken. En hoe langer je schrijft, hoe beter je jezelf leert kennen en weet hoe je verbeelding functioneert."

Wat heeft De schaduw van de wind u over uzelf geleerd?

"Veel dingen... onder meer dat ik schrijf door aspecten van mezelf over verschillende personages te verdelen en ze dan tegen elkaar uit te spelen. En dat ik vaak terugkeer naar bepaalde thema's: personages die zichzelf ontdekken door geconfronteerd te worden met een duister alter ego. Ik schrijf over hoe wij worden wat we zijn, hoe ons denken, onze omgeving, onze ouders ons beïnvloeden, waarom wij de mensen worden die wij zijn. Er is natuurlijk de omgeving en er is de druk, maar behalve in extreme omstandigheden beslissen we zelf wat we worden en wat we zijn."

Bent u een romanticus?

"Ik probeer het te zijn. Omdat we zelf kunnen kiezen, kunnen we de wereld maken zoals we willen. Er bestaan zoveel werelden als er mensen zijn en ik probeer er een romantische wereld van te maken, voor mezelf en voor de mensen die mij lezen."

Voorlopig moeten die mensen tevreden zijn met De schaduw van de wind. Komt er een vervolg?

"Het is de bedoeling dat er nog drie boeken komen, die samen een cyclus zullen vormen in hetzelfde, geheimzinnige, gotische Barcelona. De verhalen zullen elk op zich staan, maar er zullen een paar gemeenschappelijke personages en plotlijnen zijn, zodat je de boeken in elke volgorde kunt lezen en ze toch allemaal in elkaar passen, als een puzzel met het Kerkhof der Vergeten Boeken als middelpunt. Grote, complexe verhalen met veel personages en verschillende lagen en een mengeling van genres... Ik werk nu aan het tweede verhaal en hopelijk krijg ik ze ooit allemaal af."

In welke periode zal het tweede boek zich afspelen?

"In het eerste kwart van de twintigste eeuw, tot ongeveer 1925. Het begin in de belle époque van Barcelona, de tijd van het modernisme, de waanzinnige architectuur en Gaudí. Dat waren boeiende jaren, ze noemden Barcelona toen "de stad van de bommen". Je had de anarchisten, de milities van de industriebaronnen die op straat hun oorlogen uitvochten, een heel bizarre, brutale tijd van fabrieken en paleizen en revolutie. Daar zit een mooi verhaal in..."

En wanneer mogen we dat verwachten?

"Dat zal nog wel even duren. Ik was eraan begonnen, maar het succes van De schaduw van de wind en vooral van de vertalingen heeft me gedwongen om te stoppen. Je tekent contracten voor vertalingen en je belooft dat je promotie gaat doen, maar je beseft niet dat het zich allemaal opstapelt. Zeker omdat De schaduw van de wind eerst langzaam vaart heeft gekregen en dan opeens in een stroomversnelling is gekomen. Het werd te veel, opeens moest ik overal tegelijk zijn, en dat heeft bijna twee jaar geduurd. Ik reis graag en ik praat graag over mijn werk, maar reizen en praten is mijn vak niet, mijn vak is schrijven. En het een gaat niet samen met het ander, bij mij toch niet. Vanaf juni zou ik weer tijd moeten hebben en dan wil ik een frisse start nemen. Over een jaar, anderhalf jaar zou het boek klaar moeten zijn."

De schaduw van de wind is in heel Europa een bestseller geworden. En in de VS?

"Dat valt goed mee, we hebben nu een verkoop van 400.000 stuks. Zeker voor een buitenlands boek is dat heel veel. Ik denk dat het van De naam van de roos geleden is dat een buitenlands boek het in Amerika nog zo goed heeft gedaan. Dat is lang geleden en het was toen nog een ander land."

Hebt u Amerika dan zo sterk zien veranderen in de elf jaar dat u er hebt gewoond?

"Zeker in de jongste vier jaar gaat het allemaal heel snel. De fundamenten van de Amerikaanse maatschappij zijn aan het veranderen, zonder dat de meeste Amerikanen het zelf beseffen. Het gaat heel diep: het rechtssysteem, de sociale zekerheid, alle dingen die een maatschappij maken tot wat ze is. Het wordt allemaal ondergraven en de mensen die dat doen weten heel goed waar ze mee bezig zijn. Het heeft te maken met godsdienst, manipulatie van het onderwijs, verschuivingen binnen de traditionele media, grote ondernemingen die overal een vinger in de pap hebben... Het maakt mij bang, want de VS zijn heel lang een rustpunt geweest in de wereld, een imperiale maar stabiele macht die nu dreigt te imploderen. En het maakt mij triest, want hoewel er geen ideale maatschappij bestaat, hadden de VS heel veel te bieden."

Zit daar misschien óók een verhaal in?

"Ongetwijfeld, maar niet voor mij. Ik denk niet dat het mij zou liggen. Ik zie het allemaal gebeuren en het houdt mij bezig, maar ik zou niet de juiste persoon zijn om erover te schrijven. Ik schrijf niet over een actueel gegeven maar over de menselijke natuur - hoewel het natuurlijk allemaal verband houdt met elkaar... Of misschien vind ik het zo erg dat ik er liever niet te veel over nadenk! (lacht) Nee, momenteel zit ik in Barcelona, in 1926. Daarna zien we wel."

Bart Holsters

'Mijn grootste voorbeeld is de literatuur van de negentiende eeuw en haar grootse verhalen met een massa personages en verwikkelingen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234