Maandag 26/09/2022

'Dit was geen eerlijke schipbreuk'

Het mysterie van de in enkele seconden gezonken Bretonse vissersboot en de wanhoop van vijf families: 'Iedereen weet dat die dag de beruchte onderzeese militaire operatie Aswey 04 plaatsvond. Het krioelde daar beneden van de duikboten'

'Ik ben twintig vrienden kwijt, vissers', zegt Corentin, de vader van de verongelukte Eric. 'Zoiets vergeef je de zee. Omdat het de zee is.' Maar het was niet de schuld van de zee, toen vijf Bretonse vissers in januari 2004 in luttele minuten door een onbekende kracht opgeslokt werden voor de kust van Engeland. Die dag waren Navo-onderzeeërs aan het oefenen. Al anderhalf jaar lang botsen de families van de vijf verdronken vissers op juridische muren. Anne de Graaf bericht vanuit het Bretonse vissersdorp Guilvinec.

De anders altijd wilde zee onder het Britse baken Port Lizard is die dondermiddag 15 januari 2004 glad als een spiegel. Het water is smaragdgroen, cementgrijs en troebel. Voor vissers is dat het voorteken van een goede vangst. Er staat geen zuchtje wind. De vijf opvarenden van de Franse vissersboot Bughaled Breiz gooien de netten een voorlaatste keer uit.

Daarna zullen ze terugvaren naar Guilvenec, een vissershaventje op de punt van Bretagne. Hun vijftiendaagse zeerotatie zit erop, en een week later zullen ze opnieuw het ruime sop kiezen. Driehonderd dagen per jaar zitten deze mannen op het water, bij weer en ontij. Weinigen zijn daarom getrouwd.

Het vriesruim zit tjokvol kabeljauw, tong en lot. Als ze straks in Guilvinec op de kade de vangst zullen lossen, die volgens traditie eerlijk wordt verdeeld, kan elk met een mooie som naar huis: 1.000 tot 3.000 euro gemiddeld, ongeacht rang, stand of anciënniteit.

Het is stil aan boord. Je hoort amper de zee kabbelen en de kust is niet in zicht. Er staat geen deining. Een bemanningslid slaapt. Er speelt een transistorradio. In deze blauwe woestijn zijn er weinigen om emoties te delen. Goede of slechte vangst, 'naar huis' is nu het motto. Af en toe knarst er uit de boordradio via kanaal 2 van de VHF-zender een groet, wat meteo-informatie of een gore mop van een bevriende visser. De Bughaled Breiz heeft al in weken niets van zich laten horen. Collega's zijn het ondertussen gewoon: het is een stille maar sterke boot. Onzinkbaar, met zijn 24 meter lengte en zijn 600 pk.

Om 13.25 uur produceert de Bughaled Breiz opeens wel geluid. Serge Cossec, de kapitein van de vissersboot Eridan, hoort in zijn stuurhut via het VHF-kanaal 2 een hysterische noodkreet. Het is de stem van de kapitein van de Bughaled Breiz, Yves Gloaguen. De commandant is in paniek, stottert.

- "Serge, kom snel! We kapseizen, we kapseizen!"

- "Waar zit je?"

- "We kapseizen!"

Cossec hoort water klotsen door zijn luidsprekers, en dan niets meer. In minder dan twee seconden wordt de grootste trawler van Guilvinec opgeslokt door een achterwaartse kracht. Iets hapt de boot weg en sleurt hem, met de vijf bemanningsleden, de dieperik in.

Als Serge Cossec, de kapitein van de Eridan, drie kwartier later op de plaats komt vanwaar het noodsignaal kwam, is er niets meer, behalve een smerige vlek diesel op het water. Daartussen kabbelen brokken kurk en schuimplastic, wrakhout, een T-shirt en twee lege reddingsboten.

Cossec doet waar de kapitein geen tijd voor had: hij stuurt een mayday de wereld in. Binnen het kwartier heeft de Britse kustwacht het noodsignaal opgevangen en kan een helikopter twee lichamen uit het water vissen. De mannen zijn dood. Het zijn kapitein Gloaguen en zijn neef Patrick. Drie anderen zijn spoorloos.

Kroongetuige Cossec zet koers naar thuishaven Guilvinec, maar onderweg ziet hij een grijs gevaarte opdoemen. Het is een onderzeeër, een grijze mastodont. Telkens als hij de boot wil benaderen duikt die onder de golven. Cossec is er zeker van dat het schip iets te verbergen heeft.

Dezelfde avond voltrekt zich in vier verschillende dorpen in de regio eenzelfde ritueel. Op vijf adressen bellen de burgemeester plus een lid van het comité der gesneuvelde vissers op zee aan om de droeve tijding te brengen aan de families.

Elie Guillamet (63), moeder van de vermiste matroos Eric (41). "Ik schrok me een ongeluk, was vereerd toen ik plots de burgemeester op het tuinpad zag. Maar toen hij in het deurgat stond, zag ik het: ik was mijn zoon kwijt."

Vader Corentin Guillamet (65): "Ik dacht: dit is een ongeluk. Ik was 35 jaar zelf visser en zat gemiddeld driehonderd dagen per jaar op zee, reden waarom veel vissers geen vrouw hebben. Ik verloor twintig vrienden. Ze werden meegesleurd in een vloedgolf waartegen trawlers niet opkonden. De golven waren te machtig, te groot. Dat waren eerlijke ongelukken, waarbij de zee gewoon de sterkste was. Je weet als visser dat zoiets kan gebeuren, je rouwt om je vrienden maar je legt je daarbij neer... en je vaart weer uit. Maar dit was anders. Iedereen houdt de monden dicht, zeelui nog wel, mensen zoals wij. Dit is de Bretonse Koersk: maritiem Navo-staatsgeheim.

"Misschien omdat het mijn zoon was, maar voor Eric hoopte ik stil iets anders: ik zag vreselijke ongelukken gebeuren. Vissers die uitgleden en overboord sloegen, mannen die zichzelf de vingers, de armen oversneden met de kabels van de netten. Ik dacht, ik hoopte echt: onze Eric heeft een ongeluk gehad, maar hij leeft nog. Het is gebeurd op de achtersteven bij het inrollen van de netten. Ik voelde me schuldig. Hij wilde per se visser worden zoals zijn vader, ondanks het harde leven. Dus zocht ik lang naar een onvergankelijke boot: de Bughaled. Daar kon geen golf tegen op. Ik hoor me nog zeggen: 'Fils, imbattable, daarop ben je echt veilig.' Ik voel me schuldig. Eric is dood. Dit was geen eerlijke schipbreuk."

Dertig kilometer verderop, in het dorpje Lozevet; eenzelfde droeve echo. Een dertigster harkt machinaal haar tuinpad aan, haar ogen staan triest, ze is bleek. Ze is eind dertig, maar ze ziet er vijftig uit. Françoise Jolivette is de zus van de kapitein Yves Glogaguen. Net als de andere families kreeg ze moeizaam inzage in delen van het dossier. Nu doet ze zelfs geen moeite meer om te zaak uit te spitten. "Ik neem een pauze. We mogen het niet weten, dus probeer ik te overleven in een gevoelsvacuüm."

"Iedereen weet dat die dag de beruchte onderzeese militaire operatie Aswey 04 plaatsvond. Het krioelde daar beneden van de duikboten. Een Navo-ding: ze speelden met laserstralen pseudo-oorlogje onder zee. Er waren Duitsers, Nederlanders, Noren, maar ook Fransen. Een van hen moet verstrikt zijn geraakt in de netten van de Bughaled Breiz en het schip in een ruk naar onder hebben gezogen. Tegen zo'n nucleair gevaarte vermag zelfs de krachtigste vissersboot niks. Op zich heb ik niks tegen dit soort oefenoperaties, maar waarom geeft niemand van al die bemanningsleden ook maar iets prijs? Ik heb begrip voor een menselijke fout, niet voor het jarenlang treiteren van nabestaanden. Die onderzeeërs zijn uitgerust met de beste afluisterapparatuur, daarmee weten ze wat er van hier tot in Groenland gebeurt."

Het gerecht van Quimper wilde in de diepte duiken, maar meteen kwam er tegenstand. Alsof ze in Bretagne een onderzees spelletje juridische zeeslag aan het spelen zijn. De eerste onderzoeksrechter, Xavier Florentin, werd de laan uitgestuurd. Niemand weet waarom, maar hij had wel net de logboeken van de onderzeeërs opgevraagd.

Toen was er een (blauwe) mars; nabestaanden - ouders, vriendinnen en de enige echtgenote - trokken de straten op en protesteerden met spandoeken voor het Tribunal de Grande Instance opdat het wrak geborgen zou (mogen) worden. Er waren nog altijd twee vermisten, misschien zaten die nog binnen. Geen sprake van, beslisten de magistraten: "Dat zou te duur zijn." Als zoethoudertje mochten duikers van - alweer - de marine de Bughaled wel ter plekke onderzoeken, met sonarapparatuur en onderwatercamera's. Toen kwam de gerechtelijke wedersamenstelling.

Vader Corentin Guillamet: "Een kaakslag. Wij, de families zaten met ingehouden adem naar de voorstelling te kijken in de hoop ons kind te zien, of toch een stukje boot. We zagen alleen flarden algen, wat rommel en opstuivend zand. Niks dus. De marine mocht zogezegd geen kleurenfilms gebruiken omdat de camera's nog niet 'gehomologeerd' waren. Begrijpt u zoiets in 2004?"

Begin 2004 komt de tweede morele opdonder: de families vernemen dat om 13.25 uur, uitgerekend op het moment van de schipbreuk, overal tegelijk het Cross-systeem uitviel, het militaire bewakingsmechanisme dat alles registreert van Cap Gris Nez bij Calais tot het puntje van de westkust. Normaal neemt dat alle noodmeldingen op en het had veel kunnen vertellen komen over de Bugaled Breiz. Niet die dag, de dag van de militaire operatie. De volgende dag werkte plots weer alles wel."

En zie: alweer weigert de marinestaf in Parijs uitleg te verstrekken bij de "toevallige panne", maar de families laten zich niet kisten. Met de steun van hun advocaat Christian Bergot en het Comité Régional des Pêches verdenken ze nu de Nederlandse onderzeeër De Dolfijn, ook al krioelde het beneden van onderzeeërs. Verdacht vinden ze dat de kapitein van die andere vissersboot, de kroongetuige, zag hoe de Dolfijn onder de golven verdween toen hij betrapt werd vlak bij de schipbreuk.

Ondertussen heeft het commando van De Dolfijn toegegeven dat de boot in de buurt was en is opgedoken om hulp te komen bieden. Niet alles speelt in het voordeel van de Nederlanders: de boot liep averij op aan zijn stuwrotoren, sporen van een botsing met iets taais.

Vader Guillamet: "Er zijn geen bewijzen dat deze onderzeeër de ramp veroorzaakte, maar hij was wel verdacht dicht in de buurt. Je kunt zeggen: hij was de enige die ter hulp snelde, maar als de bemanning onder water goed had gekeken, dan had ze kunnen zien dat de vissersboot allang op de bodem was gezonken. Er zijn geen bewijzen van, maar ik heb een sterk vermoeden dat De Dolfijn bewust naar boven kwam om zijn fout te maskeren. Dit kan een heel fijn strategisch pokerspelletje zijn. Waarvan komen anders die striemen op zijn flank? Dat kunnen toch alleen maar de kabels zijn?"

Op de marinestaf in Amsterdam is men een andere mening toegedaan. "Wij hebben hier niks mee te maken", zegt luitenant ter zee Annouck Van Room. "Onze onderzeeër was 20 kilometer van de plaats van het ongeluk."

Hoe weet u dat? Alle kustwachtinstallaties lagen lam. Net op het moment van de schipbreuk, net op het moment van de oefening...

"Wij zijn er zeker van dat we met deze ramp niks te maken hebben."

Hoe verklaart u de striemen op de rand van uw schip?

"Dat dossier is ten gronde onderzocht. De Dolfijn liep averij op aan een Noorse kade, maanden voordien. De boot werd daar hersteld voor demagnetiseringswerken."

Vader Corentin Guillamet (55) laat het er niet bij. Dankzij het weekblad Paris-Match kan hij begin dit jaar, ten minste, tot op de plaats van de schipbreuk geraken en zo als zeeman afscheid nemen van zijn zoon. Het Franse weekblad heeft een zeilboot ingehuurd en wil de zaak "tot op de bodem" uit spitten. Maar ook deze journalisten vangen bot, zowel bij de marine in Den Haag, Parijs als Londen. Overal blijft de deur dicht, niemand wil de zaak toelichten. Nochtans lag het hele onderzeese Navo-flottielje die dag op die plek.

Na zes maanden komt er tenminste voor één familie een trieste verlossing. Het Franse gerecht heeft de kosten-batenanalyse gemaakt en de Bughaled Breiz mag nu wel worden opgevist. In een van de kajuiten vinden ze, ineengedoken op zijn brits, het lijk van matroos Pascal Lefloch (23). Van de andere twee is er geen spoor.

Maar zelfs als de boot boven is, dan nog krijgen de families niet eens het recht om naar het wrak te gaan kijken. Het staat in een hoek van de haven van Brest, waar expertises gebeuren. Het wordt bewaakt. De gezinnen hebben geen keuze: met trapladdertjes kijken ze over de schutting naar het karkas waarin hun zonen stierven.

Vader Corentin Guillamet: "We weten nu dat een kabel enorm is uitgerokken en de andere geknakt. Dat bewijst dat er iets in verstrikt is geraakt. Ik zal niet eens boos zijn als de schuldige opstaat, ik zal hem bedanken. Omdat ik dan kan beginnen te rouwen. Mijn vrouw slaapt slecht, ons leven is naar de haaien, ik ben mezelf niet meer. Ik ben al drie jaar gepensioneerd, maar ik blijf uitvaren en vissen en vooral zoeken, ook al weet ik dat het absurd is. Die twee opgeviste bemanningsleden dreven nog, dat betekent dat hun longen nog vol lucht zaten en ze stierven van de schok. Eric is waarschijnlijk verdronken. Ik weet dat ik hem nooit zal terugvinden, maar de zee biedt me troost. Omdat ik weet dat zij deze keer onschuldig is."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234