Donderdag 30/06/2022

AchtergrondRusland

Dit zijn Poetins vijf grootste vertrouwelingen, die hij veelal kent van de KGB

Sergej Sjojgoe (met verrekijker) tijdens een oefening van de Russische marine in Syrië, 15 februari. Beeld Vadim Savitsky/ Tass
Sergej Sjojgoe (met verrekijker) tijdens een oefening van de Russische marine in Syrië, 15 februari.Beeld Vadim Savitsky/ Tass

Kan iemand Poetin op andere gedachten brengen over de oorlog? Van de machtigste mannen in zijn omgeving, die hij vaak kent van zijn KGB-tijd, valt wat dat betreft niet veel te verwachten.

Bert Lanting

1. Sergej Sjojgoe, minister van Defensie: gaandeweg een geharde nationalist geworden

In een vroeger leven zou Sergej Sjojgoe (66) moeten uitrukken bij rampen zoals die hij nu veroorzaakt met de militaire operatie in Oekraïne. Begin jaren negentig maakte Sjojgoe, die opgroeide in de deelrepubliek Toeva aan de grens met Mongolië, naam als minister voor Noodtoestanden in het kabinet van president Boris Jeltsin.

Met zijn energieke optreden als opperhoofd van de Russische rampendienst (MTsjS) verwierf hij veel populariteit. In die tijd stond de minister te boek als een van de frisse, hervormingsgezinde figuren die bezig waren het nieuwe Rusland op te bouwen. Hij stond pal achter Jeltsin, toen die in 1993 het parlement liet bestormen tijdens een machtsstrijd met de conservatieven.

Toen Vladimir Poetin eind 1999 het stokje overnam van Jeltsin, mocht Sjojgoe zijn baan behouden. Poetins adviseurs zagen Sjojgoe zelfs als iemand naar wie de kersverse president zijn publieke imago zou kunnen modelleren: als redder van Rusland.

Sjojgoe fungeerde destijds als een van de kopstukken van de partij van president Poetin, Verenigd Rusland, maar hij hield zich zorgvuldig op de achtergrond. Tegelijkertijd bouwde hij een hechte vriendschap op met de president: de twee gingen geregeld op avontuurlijke tripjes in de wildernis van de tajga, de Russische wouden.

Poetin beloonde hem in 2012 voor zijn trouw door hem tot minister van Defensie te benoemen, hoewel hij nauwelijks ervaring had met militaire zaken. Maar energiek was hij wel: hij begon meteen een campagne om de strijdkrachten te moderniseren. Hij verhoogde de salarissen voor de militairen en trok de touwtjes flink aan in de militaire top.

Gaandeweg schudde hij zijn laatste liberale veertjes van zich af en ontpopte hij zich als een geharnaste nationalist, naar voorbeeld van zijn baas in het Kremlin. Als minister van Defensie coördineerde hij de inname van het schiereiland de Krim in 2014. Zijn ministerie speelde een hoofdrol bij het ondersteunen van de pro-Russische separatisten die in het oosten van Oekraïne in opstand kwamen na de val van de Moskou-gezinde president Janoekovitsj. Daarbij maakte hij ook gebruik van zijn ervaring als minister voor Noodtoestanden: onder het mom van humanitaire hulp leverde Moskou allerlei wapentuig aan de separatisten.

Sjojgoe oogstte ook veel respect bij Poetin met de militaire operatie in Syrië om de belaagde president Assad in het zadel te houden. Dankzij het Russische optreden slaagden Assads troepen erin weer een groot deel van het land onder controle te krijgen.

Poetin vertrouwde Sjojgoe de voorbereidingen voor de invasie in Oekraïne toe, een nog veel ambitieuzer project waarmee de minister van Defensie meteen enthousiast aan de slag ging. Hij verzamelde een enorme troepenmacht rond Oekraïne en stookte de spanning op met wilde beschuldigingen over plannen van de Amerikanen voor aanslagen met chemische wapens. Maar het blijft een enorme gok. Nu de operatie minder voorspoedig verloopt dan het Kremlin verwachtte, lijkt het erop dat Sjojgoe zijn troepen opdracht heeft gegeven zich klaar te maken voor een massale aanval op de hoofdstad Kiev met zijn miljoenen inwoners.

2. Nikolaj Patroesjev, secretaris van de nationale veiligheidsraad

Nikolaj Patroesjev  in Moskou, 21 februari.  Beeld Alexei Nikolsky/Tass
Nikolaj Patroesjev in Moskou, 21 februari.Beeld Alexei Nikolsky/Tass

De 70-jarige Nikolaj Patroesjev staat bekend als de grootste houwdegen in de kring rond Poetin. Net als Poetin diende hij onder het Sovjetregime al bij de geheime dienst KGB. De twee leerden elkaar kennen in Sint-Petersburg, waar ze de scherven probeerden op te rapen van hun carrière na de val van de Sovjet-Unie.

In het spoor van Poetin trok Patroesjev naar Moskou, waar hij de leiding kreeg over de FSB, de opvolger van de KGB. Hij gaf volgens een Britse rechter in 2006 het bevel voor de vergiftiging van de naar Londen uitgeweken ex-FSB-agent Aleksandr Litvinenko.

Patroesjev had in zijn latere rol als veiligheidsadviseur van Poetin de hand in de nieuwe nationale veiligheidsstrategie, die Poetin vorig jaar ondertekende. Daarin sloeg het Kremlin een alarmistische toon aan, alsof Rusland al in oorlog was met het Westen. Dat zou erop uit zijn de Russische ‘culturele soevereiniteit’ en ‘traditionele waarden’ te vernietigen.

3. Alexander Bortnikov, chef van de inlichtingendienst FSB

Alexander Bortnikov bij een vergadering van het Kremlin in 2019.  Beeld Pavel Golovkin/POOL/AFP
Alexander Bortnikov bij een vergadering van het Kremlin in 2019.Beeld Pavel Golovkin/POOL/AFP

Opnieuw een overblijfsel uit de Sovjettijd waarin hij bij de KGB diende. De 70-jarige Alexander Bortnikov geeft sinds 2008 leiding aan de machtige geheime dienst FSB. Net als zijn baas Poetin vond hij zichzelf opnieuw uit als FSB-man in Sint-Petersburg. In Moskou kreeg hij aanvankelijk de leiding over de economische veiligheidsdienst SEB, die toezicht houdt op de activiteiten van Russische bedrijven. In die functie zou hij een fortuin hebben vergaard met het afpersen van bedrijven.

Als FSB-chef is Bortnikov verantwoordelijk voor de keiharde campagne van het Kremlin van de afgelopen jaren tegen de oppositie. Hij heeft vrijwel zeker de hand gehad in de poging oppositieleider Aleksej Navalny te vergiftigen met het zenuwgas novitsjok.

Bortnikov stuurde in 2014 FSB-agenten naar Kiev om de opstand tegen de pro-Russische president Janoekovitsj neer te slaan. FSB-agenten zouden betrokken zijn geweest bij een schietpartij waarbij tientallen doden vielen onder de betogers op Maidan. De operatie liep op een jammerlijke mislukking uit.

Volgens de VS zou Bortnikovs dienst nu alvast een ‘dodenlijst’ hebben laten opstellen van politieke kopstukken in Oekraïne die moeten worden uitgeschakeld als de Russen het land hebben bezet.

4. Sergej Narysjkin, chef van de buitenlandse veiligheidsdienst SVR

Sergej Narysjkin in Moskou, 21 februari.  Beeld Alexei Nikolsky/TASS
Sergej Narysjkin in Moskou, 21 februari.Beeld Alexei Nikolsky/TASS

Ook weer een van Poetins KGB-vrienden uit Sint-Petersburg. De 67-jarige Narysjkin, die zich graag in perfect gesneden maatpakken kleedt, kent zijn baas al ruim veertig jaar. Ze zaten samen op het Rode Banier-instituut, het opleidingscentrum voor de buitenlandse inlichtingendienst, waar Poetin Duits leerde en Narysjkin Frans.

Onder de dekmantel van diplomaat bedreef hij voor de KGB economische spionage in Brussel, waar hij zou zijn ontmaskerd door een overloper. Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie sloot hij zich in Sint-Petersburg weer aan bij zijn vroegere studiekameraad, maar het zou tot 2004 duren voordat Poetin hem naar Moskou haalde.

Daar knapte hij allerlei klussen voor Poetin op, onder meer als voorzitter van de Doema, het Russische parlement. Onder zijn leiding stemde de Doema voor de ene na de andere wet die de oppositie aan banden legde. Opvallend is dat Narysjkin voorzitter was van een ‘waarheidscommissie’ die het ‘verdraaien’ van de Russische geschiedenis moest tegengaan, een stokpaardje van Poetin.

Als chef van de SVR droeg hij bij aan het klimaat voor de oorlog tegen Oekraïne door voortdurend te hameren op het gevaar van wat hij het ‘neonazibewind’ in Oekraïne noemde.

5. Aleksandr Bastrykin, hoofd van de Russische Onderzoekscommissie

Aleksandr Bastrykin, in Moskou in 2019.  Beeld Sergei Savostyanov/TASS
Aleksandr Bastrykin, in Moskou in 2019.Beeld Sergei Savostyanov/TASS

De 68-jarige Aleksandr Bastrykin maakt al tientallen jaren deel uit van de kring rond Poetin, met wie hij samen rechten studeerde in Sint-Petersburg. Tijdens zijn studietijd was hij leider van de Komsomol, de jongerenafdeling van de communistische partij, en liet hij de leider van de populaire popgroep Akvarium uit de partij zetten wegens ‘anti-Sovjetgedrag’.

In 2006 benoemde Poetin hem tot hoofd van de Onderzoekscommissie, een soort OM voor ernstige zaken die rechtstreeks onder de president vallen. Onder Bastrykin is de Onderzoekscommissie een apparaat geworden dat Poetin naar believen kan inschakelen om jacht te maken op politieke tegenstanders van het Kremlin. Op bevel van Bastrykin werden tal van oppositiefiguren de afgelopen jaren aangeklaagd en vastgezet.

In 2012 raakte Bastrykin in opspraak nadat hij de adjunct-hoofdredacteur van de oppositiekrant Novaja Gazeta uit woede over een kritisch artikel door zijn lijfwachten had laten ontvoeren. Zij reden hem naar een bos waar Bastrykin de journalist dreigde te vermoorden als hij het artikel niet terugtrok.

De afgelopen tijd droeg Bastrykin een steentje bij aan de hetze om de Russen rijp te maken voor het militaire ingrijpen in Oekraïne. Hij kondigde vorige week een onderzoek aan naar een incident waarbij een groepje Oekraïense saboteurs geprobeerd zou hebben Rusland binnen te dringen. Die gebeurtenis werd gezien als Russische propaganda om militaire actie tegen Oekraïne te rechtvaardigen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234