Vrijdag 30/09/2022

Do they know it's Christmas?

De zanger van de Boomtown Rats kon de geteleviseerde ellende in Ethiopi� niet meer aanzien

aaike Cassiman, de vrouw van tv-ster Bart De Pauw, nodigde vorige week een aantal minderbedeelden uit om haar klasreünie op te luisteren. De tuttebel van de pijnlijke reality-parodie Het geslacht De Pauw had niet alleen nog snel twee Karel Appels in huis gehaald, maar ze zag ook haar kans schoon om Najib en Suzy in te zetten als keukenpersoneel. De Arabische Najib en de Aziatische Suzy waren eerder al door de getormenteerde would-be artiest Benny De Pauw gerekruteerd voor zijn project Creative Artists for a Juster World en voor haar feest zou Maaike het aangename aan het liefdadige paren. Allochtonen Najib en Suzy zouden de kans krijgen om zich eindelijk weer nuttig te maken: van kleine crimineel naar kok en van fukkiefuk-prostituee naar serveerster. Klastitularis Zuster Jeanine zou vast onder de indruk zijn van Maaikes solidariteit.

In het nog onvoldoende begrepen Sferen schrijft de Duitse filosoof Peter Sloterdijk over de menselijke solidariteit vanuit de binnenbuik. De baarmoeder zou de oervorm zijn van elke maatschappij en geen wereldbeeld is denkbaar "zonder een expliciete wand- en randfunctie en zonder de voortdurende aanpassing van de rand aan de steeds groter wordende ervaringsruimten". Geen schilderij zonder kader, geen beeld zonder randje, geen land zonder buitenland. Het beste land is weliswaar het binnenland, "maar zodra er een duidelijke randlijn wordt getrokken, neemt de dialectiek van de grens een aanvang". Sloterdijk bedoelt dat een mens geen grens kan zien, of hij wil hem al overschrijden.

Maaike Cassiman en Peter Sloterdijk illustreren twee essentiële momenten in de discussie over liefdadigheid en mondiale solidariteit, het tweede al nuttiger dan het eerste. Eindeloze gesprekken over gratis soepbedeling of 11.11.11. vertrekken al te dikwijls vanuit de tegenstelling tussen altruïsme en egoïsme, om daar uiteindelijk ook weer in te verzanden. Natuurlijk gebruikt Maaike de allochtone sukkelaars om haar eigen blazoen op te poetsen. Uiteraard benadert ze Najib en Suzy niet als doel maar enkel als middel, al was het maar om haar (en Zuster Jeanines) psychologische huishouding in balans te brengen. Het geslacht De Pauw legt de burgerlijke hypocrisie bloot op een wijze die de producers vast als 'genadeloos' zouden willen omschrijven, maar meer dan een ontmaskering van een verhaal is het niet. En niets is zo makkelijk om de flinterdunne minireligies van goed fatsoen, winstmaximalisatie of mediastilering te kakken te zetten. Het is een koud kunstje om te tonen hoe ijdel - in de beide betekenissen van het woord - onze pogingen zijn om de minderbedeelde te helpen.

De discussie wordt veel interessanter als men de nogal katholieke redetwisten over de zelfzucht en het gebod van de naastenliefde naast zich neerlegt. Een welbegrepen altruïsme zal niet ontaarden in de destructie van de zelfopoffering en een goed begrip van het eigenbelang impliceert dat je beseft dat je de ander nodig hebt om je goed te voelen. Zodra die moraliserende tegenstelling onklaar is gemaakt, ligt de weg open naar een zinvoller perspectief op herverdeling en daar komen Sloterdijks sferen van pas. Het is redelijk banaal om op te merken dat de massamedia voor "steeds groter wordende ervaringsruimten" hebben gezorgd, maar het is al minder banaal om precies daar ons ongemak bij opgeblazen Ethiopische kinderbuikjes te situeren. De "tele-ethiek", zoals Rüdiger Safranski, een andere Duitse filosoof, het noemt, verklaart waarom Bart Peeters en Koen Wauters hun haren afscheren bij de tsoenami-show. Deze zeer veilige vorm van 'body modification' bezorgde de zeepsmoelen een litteken van het globaal ethisch deficit, een groteske versie van het anorectische meisje dat rode strepen in haar polsen krast. Safranski: "De tijden zijn voorbij waarin de menselijke mogelijkheden tot handelen nog door het niet-weten werden afgeschermd, toen het handelen verbonden bleef met een directe omgeving, die bij benadering nog verantwoord kon worden." En dan, redelijk verpletterend: "Maar het improviseren van je levensgeschiedenis heeft daadwerkelijk zijn onschuld verloren."

Ethiopië: dat was lang geleden! De toenmalige Creative Artists for a Juster World hadden zich voor Kerstmis 1984 verzameld rond Bob Geldof. De zanger van de Boomtown Rats kon de geteleviseerde ellende in Ethiopië niet meer aanzien, schreef samen met Midge Ure (van Ultravox) een liedje en vroeg een aantal anderen om mee te zingen. Geldof wist maar al te goed dat we schuldig waren en dat we ons op onbewaakte momenten ook schuldig voelden: "Ik wou echt inspelen op de schuldgevoelens van een vermogend, westers publiek dat in die periode druk aan het kerstshoppen zou zijn." 'Do they know it's Christmas?' werd een wereldhit. Zoals bekend was het eind 2004 weer van dat: zelfde liedje, andere sterren, gedoe over de BTW die belastingtechnisch niet kon worden vrijgegeven.

Hoe potsierlijk en bijwijlen gênant het lied (en de videoclip) ook moge zijn - men denke aan de visionaire regel "And there won't be snow in Africa this Christmas time" - hoeveel geld er ondanks alles toch nog naar allerhande organisatoren en tussenpersonen is gevloeid, en hoezeer Bob Geldof er ook zelf zijn voordeel mee heeft gedaan: wellicht zijn er toch een paar noodlijdenden voor een paar dagen beter van geworden. En dat is, zoals het dan heet, beter dan niets. Daarom was de plaat van de popgroep Chumbawamba in 1986 volstrekt naast de kwestie: ze noemden hun elpee Pictures of Starving Children Sell Records. En wat dan nog, inderdaad.

Toen twintig jaar later de nieuwe versie van 'Do they know it's Christmas?' werd opgenomen, schreef men de absolutie meteen in de tekst: twee van de nieuwe regels luiden "you ain't gotta feel guilt just selfless/ give a little help to the helpless". Daarmee werd gewezen op de structurele ontoereikendheid van dit soort liefdadigheid. Maar ontoereikend was niet alleen de verstrekte hulp, maar vooral de formule - de kapotte taal waarin we onze zorg voor een veel te verre, onbekende ander moesten meedelen: een rekeningnummer, een OK-toets op het machientje van de kredietkaart. Meer bepaald was het probleem inderdaad niet ons mea culpa, maar wel de door Dizzee Rascal geciteerde 'selflessness': ons levensbelangrijke talent voor zorgverstrekking en empathie is ondertussen zodanig achterop geraakt in de maalstroom van de wereldwijde informatie dat honderd euro storten voor 12/12 niet eens ons zelfverlies kan verdoezelen. In een sfeer die te groot geworden is voor de biologische instrumenten van de mens ligt een uitdaging voor de linkse én de rechtse 'zoon politikon' (Aristoteles' definitie van de mens als politiek dier, dat wil zeggen: als gemeenschapsdier): een nieuwe, overtuigende vorm vinden voor de zorg voor de ander, ook als die tienduizend kilometer verderop woont.

Bert Bultinck

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234