Donderdag 30/06/2022

AnalyseOekraïne

‘Donkerste uren sinds WO II’: de geopolitieke gevolgen van de Russische inval lijken nu al immens

Een man bedekt een lichaam na een bombardement in de Oost-Oekraïense stad  Chuguiv. Beeld AFP
Een man bedekt een lichaam na een bombardement in de Oost-Oekraïense stad Chuguiv.Beeld AFP

Met zijn aanval op een soevereine democratische staat duwde Poetin het Europese continent in de ‘donkerste uren sinds WO II’. En roept hij de herinnering op van eind jaren 30, toen Adolf Hitler Polen binnenviel.

Ben van Raaij

Het was een zwarte dag voor Europa en de wereld. Voor het eerst sinds 1945 schrokken Europeanen donderdag wakker met een grote oorlog in het oude continent. Hele generaties groeiden sinds het einde van de Koude Oorlog op in vrede. Natuurlijk, er waren (burger)oorlogen zoals in voormalig Joegoslavië, maar die bedreigden niet potentieel heel Europa. Yet here we are, in de ‘donkerste uren van Europa sinds de Tweede Wereldoorlog’, zoals EU-buitenlandchef Josep Borrell het uitdrukte, en in Oekraïne rollen de Russische tanks over de wegen.

Toch was deze schokkende aanval op een soevereine democratische Europese staat ook een aangekondigde oorlog. Rusland greep al eerder in voormalig territorium van de oude Sovjet-Unie in: Georgië in 2008, Oekraïne in 2014, toen de Krim werd geannexeerd. De Amerikaanse regering waarschuwde al tijden voor een aanval. En de Russische leider Vladimir Poetin zei het hardop: Oekraïne was een ‘gevaar’ voor Rusland, ingrijpen was noodzakelijk.

Europese veiligheidsarchitectuur

Sommigen hebben misschien een angstig gevoel van déjà-vu. Alsof Europa net zo in de val is gelopen als tijdens de appeasement-periode eind jaren dertig, toen Adolf Hitler met eenzelfde mengsel van dreigementen, ontkenningen en desinformatie de geallieerde mogendheden bespeelde, Tsjechoslowakije annexeerde en met een gefabriceerde aanleiding Polen binnenviel en de Tweede Wereldoorlog ontketende.

De geopolitieke gevolgen van de Russische inval lijken nu al immens. Poetin heeft in één klap een eind gemaakt aan de Europese veiligheidsarchitectuur zoals die na de Koude Oorlog en de val van de Berlijnse Muur in 1989 werd opgebouwd. Hoewel we nog niet weten wat Poetins masterplan is, is wel zeker dat het verder gaat dan alleen de inlijving van de twee separatistenstaatjes in de Donbas. Poetin wil de ‘demilitarisering en denazificering’ van Oekraïne, zei hij vannacht in zijn tv-speech, via een regime change in Kiev of meer.

In Poetins ogen maakt Oekraïne deel uit van het historische Rusland. Oekraïne (volgens Poetin geregeerd door een pro-westers ‘fascistisch’ regime) mag dan ook nimmer lid worden van de EU of de NAVO en moet minimaal een neutrale bufferstaat zijn. Dit is onderdeel van Poetins streven een einde te maken aan de expansie van de NAVO, de alliantie militair terug te dringen tot de situatie van vóór 1997 (toen de voormalige Oostbloklanden collectief lid werden) en de oude Russische invloedssfeer in Oost- en Centraal-Europa te herstellen.

En dat heeft grote gevolgen voor Europa. Als Oekraïne dadelijk, net als Wit-Rusland, een soort Russische vazalstaat is geworden, staat het Russische leger weer direct aan de oostgrens van de EU en de NAVO. Net als voor 1989. Daardoor wordt het Europese grondgebied van de NAVO een stuk moeilijker te verdedigen, wat vooral de Baltische staten (ook oude Sovjetrepublieken) en Polen enorme zorgen baart. Europa zal er niet aan ontkomen zich militair te versterken, met als eerste stap de wederopstanding van het bondgenootschap.

In slaap gesust?

Het roept de pijnlijke vraag op of Europa zichzelf wat te verwijten heeft. Hebben de Europese landen zich in slaap laten sussen, met hun almaar uitdijende, welvarende EU, onder de Amerikaanse militaire paraplu, verslaafd aan Russisch gas? Hebben ze het Russisch revanchisme onderschat? En hebben ze misschien wel tot het laatst (ondanks de Amerikaanse waarschuwingen) gedacht dat het niet zo’n vaart zou lopen? Dat diplomatie zou volstaan?

De vraag is of het de afgelopen weken anders had kunnen lopen. Hoewel de Amerikaanse president Joe Biden benadrukte dat de VS en NAVO ‘eendrachtig en krachtig’ zullen reageren, klinkt dat machteloos. Het was van meet af helder dat het Westen Oekraïne niet militair zou bijstaan. Het land is immers geen NAVO-lid. En daar maakt Poetin gebruik van. Hij dreigde donderdag zelfs verkapt met kernwapens als het Westen tussenbeide komt.

De diplomatie lijkt nu even uitgespeeld. En het staat te bezien of de internationale woede en het ongekende sanctiepakket-in-wording het gewenste effect gaan hebben. Poetin speculeert op zijn vriendschap met het China van collega-autocraat Xi Jinping, en op het feit dat het Westen nooit lang verenigd blijft. Zeker niet als vriend Donald Trump (die Poetin deze week nog een genie noemde) in 2024 wellicht terugkeert in het Witte Huis.

Ook voor de VS zijn de geopolitieke gevolgen verreikend. Het land krijgt volgens de Amerikaanse analist Robert Kagan te maken met een definitief multipolaire wereld, waarin het – net als tijdens de Tweede Wereldoorlog – aan twee fronten moet vechten: Europa en Azië. Ging het toen om nazi-Duitsland en keizerlijk Japan, nu zijn het revanchistisch Rusland en expansionistisch China, waarbij het laatste al begerig kijkt naar Taiwan.

De wereldgemeenschap zag donderdag intussen alle diplomatieke inspanningen stuklopen. Terwijl de VN-Veiligheidsraad in spoedzitting vergaderde, werd Poetins vooraf opgenomen oorlogsspeech uitgezonden op de Russische tv. Poetin zette met dit affront niet alleen VN-secretaris-generaal António Guterres, die in naam van de mensheid Rusland nog opriep ‘peace a chance’ te geven, maar de hele internationale diplomatie voor gek.

De beer en het stekelvarken

En het arme Oekraïne zelf? Dat moet ondanks alle voornemens voor heldhaftig verzet afwachten of Poetin volstaat met een nieuw pro-Russisch bewind in Kiev dan wel of dat hij een daadwerkelijke militaire bezetting wil van het hele land. Dat laatste is een riskante strategie, volgens analisten. “Poetin gaat proberen een stekelvarken in te slikken, en het wordt voor de Russische beer een hele kluif dat te verteren”, aldus oud-CIA-analist Paul Kolbe tegen CNN.

Als dat lukt, verdwijnt Oekraïne wellicht helemaal van de kaart. Met geweld teruggebracht in de schoot van Moedertje Rusland, waaruit het volgens Poetin nooit had mogen ontsnappen. Misschien was het lot van Oekraïne al bezegeld in 1994, toen het land zijn uit de Sovjet-Unie geërfde kernwapenarsenaal afstond, in ruil voor Russische veiligheidsgaranties. Als het dat niet had gedaan, was het wellicht deze zwarte dag bespaard gebleven.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234