Vrijdag 30/09/2022

Door een gang van kristal het culturele jaar in

Helsinki is in 2000 een van de negen culturele hoofdsteden

Hoe ligt Helsinki er momenteel bij? Het grootste deel van de dag moet het er donker zijn, en koud. Ligt er heel veel sneeuw, of slechts een beetje? Schaatsen de inwoners al op de bevroren baaien of hebben ze zich teruggetrokken in hun huizen en sauna's? "Wacht maar tot het winter is, en donker en guur," waarschuwden onze gastheren ons toen we begin september de stad bezochten. Het was uitzonderlijk warm voor de tijd van het jaar, de lucht was open en blauw, de kleuren van de stad nog fel. De meren in en de zee rond Helsinki gaven ons het gevoel op het platteland te zijn, en niet in een drukke hoofdstad. We waren verwonderd over de ambiance in een stad waarvan de inwoners vaak worden voorgesteld als gesloten. Van de zogenaamde introvertie van Helsinkiërs merkten we weinig. Gezellige gastheren ontmoetten we, prettige polyglotten én enthousiaste Europeanen.

We, dat waren journalisten uit de andere culturele hoofdsteden van het jaar 2000, uitgenodigd in Helsinki. We keken raar op van dat Europese bewustzijn van de Finnen. Hebben we de Europese Unie in onze achtertuin liggen, dachten de Brusselaars uit het gezelschap, en toch hebben wij nog maar zelden een gedachte gewijd aan "Europeaan zijn". En hier in Finland, dat jonge EU-lid dat zo lang rekening heeft moeten houden met de wensen en grillen van de grote buur, de Sovjet-Unie, wordt gesproken over de Europese gedachte, over Fin zijn en Europeaan tegelijk. Over de eigen tradities bewaren en toch wereldburger van deze tijd zijn. Voor de Helsinkiërs lijkt dat perfect samen te gaan. Ze luisteren naar hun nationale heldendicht, de Kalevala, en internetten en gsm'en in één moeite met de halve wereld. Een jonge designer, ringetje in het oor, vertelde ons hoe hij voor het Museum van de stad Helsinki een virtuele ruimte aan het ontwerpen is die je het gevoel moet geven dat je door het Helsinki van 450 jaar geleden, toen de stad werd gesticht, wandelt en vis koopt bij de visboer op de markt.

Het uiteenlopende gezelschap van Spanjaarden, IJslanders, Estlanders, Tsjechen, Belgen, Duitsers, Italianen, Polen, Noren, Zweden en Finnen leverde soms grappige meningsverschillen en commentaren op. Italiaan Marco begreep maar niet dat vrouwen in Finland samen gaan stappen, zonder mannen in hun gezelschap. De Noorse Harriet sprak hem tegen. Papa Wemba trad op in de grote chique Huvilatent, opgesteld aan de oevers van een meer. Het was vreemd hem in deze omgeving over een broeierig Matonge in Kinshasa te horen zingen. Ana uit Galicië vond het bizar dat in Finland rockartiesten om klokslag 22 uur hun optreden beëindigen. "Bij ons zou er met bier worden gegooid," klonk het laconiek.

In de Johanneskerk luisterde ons gezelschap geïmponeerd naar Sibelius' interpretatie van de Kalevala, uitgevoerd door het Helsinki Philharmonic Orchestra onder leiding van de beroemde dirigent Paavo Berglund, en door het universiteitskoor van Helsinki. In het verhaal verkracht een held zijn zuster en pleegt daarna zelfmoord. Hevige emoties dus, in schril contrast met het sobere interieur van de protestantse kerk. Ingetogener was de literaire middag die ons werd aangeboden in het Oud Studentenhuis. Gedurende enkele uren wijdden gastvrouw Marianne Bargum van uitgeverij Söderströms & Co en de schrijvers Bo Carpelan en Anja Snellman ons, leken, in in de literatuur van Fins- en Zweedssprekende Finnen. (Zo'n zeven procent van de Finnen heeft het Zweeds als moedertaal.) Aan de piano had Claes Andersson plaatsgenomen, musicus en schrijver maar toevallig ook ex-minister van Cultuur van Finland. En Heikki Laitinen, professor en sjamaan, zong bezwerende teksten uit de Kalevala. "Ze zeggen van ons dat wij zwijgende mensen zijn, in onszelf gekeerd, en dat we in een eeuwige winter leven. Vandaar dat we zoveel lezen," vertelde Marianne Bargum met de nodige zelfironie. Elke inwoner van Helsinki ontleent per jaar zeventien boeken in de bibliotheek, een recordaantal.

Papa Wemba en het Helsinki Philharmonic Orchestra concerteerden in het kader van het Helsingin juhlaviikot of Helsinki Festival, dat jaarlijks wordt georganiseerd aan het einde van de zomer. Het kan met ons KunstenfestivaldesArts worden vergeleken, al besteedt Helsinki meer aandacht aan klassieke en wereldmuziek en iets minder aan de podiumkunsten. Elk jaar is het hoogtepunt van het festival 'De nacht van de kunsten'. Over de hele stad verspreid vinden dan tientallen culturele evenementen plaats.

Het Helsinki Festival is een van de zichtbaarste bewijzen dat Helsinki de titel van culturele hoofdstad echt wel verdient, en hem niet louter te danken heeft aan zijn 450-jarig bestaan, of aan de wereldberoemde componisten en dirigenten, architecten en designers die Finland heeft voortgebracht. (Hoewel de eerlijkheid gebiedt te vermelden dat de negen steden hun gezamenlijke uitverkiezing eigenlijk te danken hebben aan onenigheid tussen de Europese ministers van Cultuur, die dan maar als compromis alle kandidaten honoreerden). De voorbije jaren voerde Helsinki een erg actieve cultuurpolitiek, die vruchten afwerpt. Er werd geïnvesteerd in het kunstonderwijs, een netwerk van lokale culturele centra en bibliotheken werd opgericht en een subsidiesysteem uitgedokterd dat ook voor beginnende artiesten aantrekkelijk is.

Vooral de recente culturele infrastructuur valt op. In het centrum van de stad is een 'culturele driehoek' tot stand gebracht. Het Kiasma, een centrum voor hedendaagse kunst, hebben de inwoners onlangs cadeau gekregen van de staat. Hoewel de Finnen prat gaan op hun lange en rijke architectuurtraditie - de beroemde Finlandia Hall van Alvar Aalto ligt slechts enkele honderden meters verderop -, werd Kiasma ontworpen door de Amerikaan Steven Holl. De bouw van het complex werd beschouwd als een manier om tijdens de economische crisis in het begin van de jaren negentig opnieuw werkgelegenheid te creëren. Helsinki is trots op zijn nieuwe tempel voor hedendaagse kunst. Toch overtuigt de architectuur meer dan de tentoongestelde collectie.

Pal tegenover het Kiasma ligt het Lasipalatsi ('glazen paleis'), een modernistisch gebouw uit het interbellum met grote glaspartijen. Lasipalatsi werd ontworpen voor de Olympische Spelen van 1940 en zou daarna weer worden afgebroken. De Spelen moesten vanwege de oorlog worden afgelast, het glazen paleis bleef staan. Pas in de jaren negentig werd het beschermd en kreeg het een nieuwe functie: Lasipalatsi werd een film- en mediacentrum, gefinancierd door overheid en privé-sector. Sinds vorig jaar is dit het kloppende hart van de stad, en niet alleen omdat achter Lasipalatsi bussen naar grote delen van Finland vertrekken, of omdat er verschillende cafés in zijn ondergebracht die bij goed weer baden in het licht. In Bio Rex, de cinema van het complex, wordt de betere film gedraaid, met extra aandacht voor de Europese film. In de Cable Book Library worden boeken uitgeleend, maar wordt vooral heel veel geïnternet. Het Helsinki Festival heeft er zijn kantoren. Er is een centraal kaartjesbureau, een Europees informatiecentrum en een boekwinkel waar een aantal titels kan worden uitgeprint terwijl de koper een kopje koffie drinkt. Nieuwsgierige voorbijgangers kunnen zien wat er in de televisiestudio gebeurt. Tieners komen er hun idolen toewuiven.

De derde pijler, het Tennispalatsi, werd ook gebouwd voor de Spelen die nooit plaatsvonden, bleef leegstaan, werd net niet afgebroken en geraakte toch weer opgeknapt. In Tennispalatsi zijn nu veertien commerciële bioscopen ondergebracht en een museum van culturen. Het hele cultuurjaar lang loopt er een uitvoerig gedocumenteerde etnografische tentoonstelling over de tot de verbeelding sprekende Finse president Mannerheim (1867-1951). Als spion en antropoloog reisde hij door onbekende streken in Centraal-Azië en verzamelde er gebruiks- en kunstvoorwerpen. De Helsinkiërs voerden ons ook met een oude houten boot naar de Kabelfabriek in het havengebied. Ooit werden hier telefoonkabels vervaardigd, later nam communicatiereus Nokia zijn intrek in dit gigantisch gebouw. Nu zijn er kunstenaarsateliers en expositiezalen en heeft Zodiak, een danscentrum, er onderdak gevonden. De Kabelfabriek stelt basisinfrastructuur ter beschikking. Er wordt zoveel mogelijk materiaal gerecycled en het onderhoud gebeurt door mensen die tevoren langdurig werkloos waren. In het Arabianranta-district wordt een groot stedenbouwkundig project gepland waarvan het hart zal worden gevormd door het in opbouw zijnde onderzoeks- en ontwikkelingscentrum voor audiovisuele media, LUME. Dit centrum sluit aan bij de Kunst- en Design Universiteit, en wordt volgens de modernste technologieën ontwikkeld. En dan zijn er nog al die culturele gebouwen die nu al verschillende jaren in de kijker staan vanwege hun opvallende architectuur: de Finlandia Hall van Alvar Aalto uit 1971 of de opera, een ontwerp van Eero Hyvèmèki, Jukka Karhunen en Risto Parkkinen uit 1992. Het zijn twee gebouwen die pal in de stad maar toch helemaal in het groen liggen.

Helsinki 2000 heeft tijdens de voorbereidingen een bijna perfect parcours afgelegd: het team onder leiding van intendant Georg Dolivo is al jarenlang aan het werk zonder dat interne strubbelingen voor vertraging zorgden (wat niet alleen in Brussel, maar volgens de Europese collega's op verschillende andere plaatsen wel het geval was). Het globale budget voor '2000.hel.fi' bedraagt ongeveer 2 miljard frank, waarmee Helsinki naar verluidt samen met twee andere hoofdsteden, Praag en Brussel, bij de grootste investeerders voor hun cultuurjaar hoort. Een derde van de 2 miljard wordt samengebracht door Helsinki en enkele andere steden in de regio (Vantaa, Espoo en Kauniainen), een derde door de staat en een derde door privé-stichtingen en kaartjesverkoop. Helsinki 2000 toont zich bovendien meer dan de acht andere culturele hoofdsteden de promotor van samenwerking en netwerkvorming. Dolivo en zijn medewerkers verwachten daar veel van, ook na 2000, misschien te veel.

Zowel in de stad als in de rest van Finland en Europa werd het culturele jaar luid aangekondigd. Het half miljoen inwoners van Helsinki kreeg de voorbije maanden al enkele preludes. Een daarvan was SIGNE, 'the Amazing Time Machine': in een grote container op het plein bij het station werden dia's van de hedendaagse stad geconfronteerd met oude afbeeldingen van dezelfde plekken. Zelfs voor buitenlanders leverde dat interessante contrasten op, én de wetenschap dat zelfs in een stad die stedenbouw en architectuur hoog in het vaandel voert, miskleunen zijn gebeurd. Een lijvig programmaboek over de activiteiten in 2000 werd intussen op grote schaal verspreid. 2000.hel.fi gaat erg breed in zijn programmering, met veel aandacht voor kinderen, nieuwe media, grote publieksevenementen, ecologie, architectuur en design. Hoewel er niet mee wordt uitgepakt, komen in het programma enkele namen uit het creditcard-circuit voor (artiesten die wereldwijd bij grote evenementen terugkeren). Plácido Domingo is er het beste voorbeeld van. Helsinki maakt volgend jaar ook voor het eerst kennis met het nouveau cirque en heeft enkele projecten uitgewerkt met Sint-Petersburg.

En na 2000? Intendant Dolivo beseft dat er na oudejaar 2000, wanneer de Helsinkiërs zich weer op het Senaatsplein zullen hebben verzameld met brandende kaarsen in de hand, nog werk aan de winkel zal zijn. Maar dat er op cultureel vlak veel broeit in de Finse hoofdstad, daar hebben ze ons van overtuigd.

Meer informatie vindt u op www.2000.hel.fi, telefoon 003589-169.2277 of bij het Fins verkeersbureau voor de Benelux, 003120-671.98.76.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234