Zaterdag 02/07/2022

Een festival over de menselijke kwetsbaarheid

Een stortbui maakte zaterdagnacht een einde aan het straatfeest van de Beursschouwburg in Brussel, en daarmee ook aan het Kunstenfestival. Dat lokte dit jaar ongeveer 30.000 toeschouwers naar 135 voorstellingen. In totaal waren er de afgelopen drie weken 28 producties te zien, groot- en kleinschalige. Achttien daarvan beleefden in Brussel meteen hun première en een aantal gaat vanaf nu op tournee door Europa. "Op het einde van zo'n festival ontdek je nog andere rode draden in de programmering dan je er zelf rationeel in hebt proberen te leggen," zei directrice Frie Leysen op een afsluitende persbijeenkomst.

Zo'n 'onbewust' spoor door verschillende voorstellingen van het festival was voor Leysen "de menselijke kwetsbaarheid", en als pendant daarvan de macht. En inderdaad, van Il Ritorno d'Ulisse van Kentridge over Khleifi's La fuite au paradis en Trisha Browns Orfeo tot Máquina Hamlet of Zooedipous van El Periférico de Objetos, het waren niet bepaald voorstellingen die opvielen door hun ongebreideld optimistische kijk op la condition humaine of op de manier waarop met macht wordt omgegaan. Mensen die het festival intensief hebben gevolgd hadden de afgelopen drie weken nogal eens het commentaar dat ze even moesten bekomen van zulke zware voorstellingen.

Vele voorstellingen hebben onder toeschouwers en recensenten ook fikse discussies uitgelokt. Was Giulio Cesare van Socìetas Raffaello Sanzio volgens sommigen bijvoorbeeld een absolute aanrader, anderen hadden dan weer moeite met de keuze van de spelers: geen professionele acteurs, maar mensen met handicaps of een opvallend uiterlijk. Of neem Máquina Hamlet van El Periférico de Objetos: onbegrijpelijke doemdenkerij of aangrijpend in al zijn wreedheid? En La fuite au paradis van Michel Khleifi: oubollig vormingstheater of een poëtische evocatie van het vluchtelingenprobleem?

Opvallend is voorts hoe verschillend de appreciatie van producties en acteerstijl aan weerszijden van de taalgrens kan zijn, een factor waarmee men bij het Kunstenfestival terdege rekening moet houden aangezien voor de twee gemeenschappen wordt geprogrammeerd. La fuite au paradis was naar verluidt voor het Franse Libération dè voorstelling van het festival. In Vlaamse kunstencentra zou het allicht voortijdig van het affiche zijn gehaald.

Frie Leysen beseft dat niet elke voorstelling op het festival een hoogvlieger was. "Maar ik blijf wel de artiesten of de visies achter deze producties verdedigen," zei ze. Het moet gezegd dat Leysen risico's durft te nemen door zoveel premières te brengen, van artiesten bovendien die niet meteen thuishoren in het selecte clubje dat sowieso van het ene festival naar het andere reist. En die in een aantal gevallen uit 'vreemde' theatertradities komen. Iemand maakte de opmerking dat het geen zin heeft weinig geslaagd werk van Syriërs te tonen als de theatertraditie in hun land überhaupt niet veel voorstelt. Anderzijds kan het zeker nooit kwaad om de deuren open te zetten voor de rest van de wereld - het kan alleen maar aantonen hoe relatief ons eigen kijkgedrag en onze eigen smaak is.

Leysen zelf gaat er prat op dat haar festival geen 'bevestigend' evenement is, maar zowel inhoudelijk als vormelijk vragen wil stellen. Past bij dat uitgangspunt ook dat het koninklijk paar de voorstelling Il Ritorno d'Ulisse bijwoont, terwijl een van de centrale auteurs van het festival, Howard Barker, het in het stuk Les Européens juist heeft over de recuperatie van de kunst door de macht? Een vervelende vraag. De recuperatie van een festival of een ander cultureel project door politiek en economie (laten we de Europese cultuursteden als voorbeeld nemen) is inderdaad een kwalijk fenomeen. Vooral in het complexe Brussel. Het is altijd dansen op het slappe koord om te vermijden dat Vlaamse of Franstalige politici met je project aan de haal gaan.

Het antwoord van Leysen: "Ik ben inderdaad erg bang voor zo'n recuperatie. Al jaren moeten we ertegen vechten. Onze uitgangspunten zijn in ieder geval niet politiek of economisch, ons initiatief komt uit de kunstwereld zelf. Indien de politiek ermee zou dreigen onze subsidies af te pakken, tja, dan kappen we ermee." De aanwezigheid van het koninklijk paar ziet Leysen vooral symbolisch: "De koning en de koningin wilden hun waardering laten blijken omdat het Kunstenfestival voor beide gemeenschappen werkt. Wat niet wil zeggen dat wij voor het Belgique à papa zijn; wij willen de verschillende gemeenschappen juist elkaars verscheidenheid tonen." Des te betreurenswaardiger is het in die context dat op een aantal voorstellingen niet in een vertaling in de andere landstaal kon worden voorzien. Er bleek geen geld voor te zijn. Leysen: "De Vlaamse Gemeenschapscommissie steunt ons voor die vertalingen, spijtig genoeg doet haar Franse tegenhanger dat niet."

Tot slot: hoewel het Kunstenfestival expliciet pogingen doet om de andere gemeenschappen in Brussel, met name de Arabische, bij het festival te betrekken, moest Leysen toegeven dat het daar nog maar zeer ten dele in geslaagd is. "Dat is een werk van lange adem, ja."Anne Brumagne

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234