Woensdag 05/10/2022

Een gier boven het huis van de schuldigen

'We are all HIV+' staat op de hand van Diamanda Galás getatoeëerd. De aidsproblematiek heeft jarenlang haar muziek gedomineerd, maar eigenlijk is haar werk één langgerekte schreeuw tegen onrechtvaardigheid. Dat bewijzen ook de blues-, country- en folksongs die ze covert op haar nieuwe live-cd Malediction and Prayer. Haar werk is vaak extreem, zowel inhoudelijk als formeel, maar het komt recht uit haar hart. De zangeres mag dan wel erg betrokken zijn bij wat ze doet, ze verliest er haar gevoel voor humor niet bij. Zelden tijdens een interview zo hard en veel gelachen als met Galás.

Christophe Verbiest

Diamanda Galás (°1952) is een artieste die uiteenlopende gevoelens opwekt. Wie van haar houdt is meestal een hondstrouwe fan. Posters en programmaboekjes vinden bij haar concerten gretig aftrek. Natuurlijk, dat gebeurt wel meer, maar in dit geval betreft het een publiek dat zo goed als alleen uit mensen van twintig en ouder bestaat. Zelden zul je bij een dergelijk publiek een hogere concentratie blikken vol beate bewondering zien dan bij een optreden van de Amerikaans-Griekse zangeres, pianiste en performance-artieste. Toen ze enkele weken geleden in De zevende dag speelde - een voor dat programma onwaarschijnlijk gedurfde keuze, er zit vast zo'n beate bewonderaar(ster) in de redactie - en de televisiemakers fans uitnodigden in de studio, stonden velen te trappelen voor een plaatsje, ook al bracht de muzikante slechts twee nummers.

Wie niet van Galás houdt, haat haar meestal hartgrondig. Al laat ze dat niet aan haar hart komen. Meer zelfs, ze geniet ervan. Zo herinnert ze zich een recensie van haar voorlaatste cd, Schrei X, een 27 minuten durende radioperformance gevuld met gesis en gesuis, kreten en gefluister (afzonderlijk deeltjes heten 'Cunt', 'Hee Shock Die' of 'Abasement'). "Volgens de recensent was het de slechtste plaat die ooit was gemaakt of nog gemaakt zou worden. 'Het klinkt alsof een vrouw in mijn huiskamer aan stukken wordt gescheurd.' Ik lach me een bult om dergelijke opmerkingen. Héérlijk. Want ik schrijf geen muziek opdat mensen er rustig naar luisteren. Misschien dat het met de songplaten anders is, maar zo'n performance maak ik voor mezelf, opdat ík ervan kan genieten. Vergelijk het met een schilderij: je houdt ervan of niet, maar als schilder ga je toch niet hier en daar een likje verf toevoegen opdat dan tien mensen meer het mooi vinden?"

Het feit dat Galás haar werk in de eerste plaats voor zichzelf maakt - geldt dat niet voor alle grote kunst? - betekent niet dat ze los staat van de wereld. Integendeel, verontwaardiging over de discriminatie van seropositieven is een motor van haar werk. Een persoonlijke betrokkenheid speelt daarin mee, want in 1986 stierf haar broer, de toneelauteur Philip-Dimitri, aan de gevolgen van aids. Op dat moment werkte ze aan The Masque of the Red Death, een trilogie over de ziekte - of juister: over de wijze waarop de maatschappij ermee omgaat - bestaande uit The Divine Punishment, Saint of the Pit en You Must Be Certain of the Devil. Ze schreef er niet alleen eigen teksten voor, maar putte ook uit de bijbel en uit het werk van de Franse dichters Tristan Corbière en Charles Baudelaire. Deze triptiek balde ze later samen tot de performance (en alternatieve mis) Plague Mass, wat haar in Italië op een beschuldiging van blasfemie kwam te staan.

Ook nadien bleef de aidsproblematiek haar bezighouden. Met Vena Cava probeerde Galás de psychische aftakeling te vatten van patiënten die aan aidsdementie of zware depressies lijden. Insecta, waarvan nog geen cd verscheen, handelt over chemische en biologische oorlogvoering en experimenten op machteloze bevolkingsgroepen, waarbij Galás ook het verband legt met de houding van de maatschappij ten opzichte van seropositieven.

Dat werk brengt ze altijd op even onthutsende als provocerende wijze. Ze exploreert alle mogelijkheden van haar stem en Antonin Artauds théâtre de la cruauté is nooit veraf. Ze heeft een bereik van bijna vier octaven, maar de wijze waarop ze haar stembanden benut zul je zelden of nooit in een opera te horen krijgen. Galás zingt niet alleen indrukwekkend, ze schreeuwt, krijst, tiert, raast, gilt en lacht. Laten we echter vooral niet vergeten dat ze een klassieke opleiding heeft genoten als zangeres en pianiste - op haar veertiende was ze al pianosoliste bij het San Diego Symphony Orchestra. Nadat Vinko Globokar een video van een performance van Galás in een psychiatrische instelling had gezien - ergens anders kon ze toen niet terecht - gaf deze componist haar in 1979 de hoofdrol in zijn avant-gardistische opera Un jour comme un autre. Van toen af kreeg ze meer kansen om haar performances op Europese en Amerikaanse podia te brengen.

Die performances vormen slechts de helft van haar werk. Daarnaast geeft ze ook concerten waarop ze zichzelf begeleidt aan een vleugelpiano. Op haar repertoire staan classics uit de wereld van de blues, soul, country, folk en gospel, zoals 'I Put a Spell on You' (Screamin' Jay Hawkins), 'Insane Asylum' (Willie Dixon), 'Where Were You When They Crucified My Lord' (Roy Acuff), 'See That My Grave Is Kept Clean' (Blind Lemon Jefferson), '25 Minutes to Go' (geplukt uit het repertoire van Johnny Cash), maar ook 'Gloomy Sunday', een van oorsprong Hongaars lied over zelfmoord dat Billie Holiday nog heeft geïnterpreteerd. Haar radicale herwerkingen van deze songs staan op de studio-cd The Singer en op Malediction and Prayer, de onlangs verschenen live-plaat die de aanleiding vormde tot dit gesprek. Daarop staan ook eigen composities die ze bedacht bij teksten van onder anderen Pier Paolo Pasolini, Miguel Huezo Mixco en opnieuw Charles Baudelaire. (Enkele jaren geleden verscheen ook het met bijna uitsluitend eigen songs gevulde The Sporting Life, waarvoor ze met ex-Led Zeppelin-bassist John Paul Jones samenwerkte.)

Dat Malediction and Prayer een live-plaat is, mag niet verbazen. Galás' werk komt nog altijd het best tot zijn recht in een concertzaal, zelfs een registratie van een optreden blijft een afkooksel. "Dat vloeit rechtstreeks voort uit de aard van mijn werk. Als je een grote stem hebt en je klinkt op plaat beter dan live, dan is er stront aan de knikker. Popmuzikanten klinken op een cd vaak beter omdat ze allerlei effecten aan hun stem toevoegen, om nog te zwijgen van andere stemmen. Ik vermoed dat ze er op een plaat van Madonna nog 25 andere zangeressen bijmixen."

Als er dan toch een plaat moet komen, dan liefst een die live is opgenomen. "In de studio werk je nooit zo spontaan omdat je weet dat je voortdurend kunt stoppen om fouten te herstellen. Dat kan niet op een podium: daar moet je altijd verder, wat eigenlijk een vorm van vrijheid is, want je kunt doen wat je wilt." De enkele overlappingen tussen The Singer en Malediction and Prayer ondersteunen haar stelling, want op de jongste cd klinken ze stuk voor stuk sterker. Al heeft dat wellicht ook te maken met het feit dat er zes jaar tussen ligt en ze zelf nog gegroeid is als uitvoerster.

Wie Galás' discografie van de jongste jaren overloopt, merkt dat ze een songplaat (solo of met John Paul Jones) afwisselt met de registratie van een performance. Toeval? Voor ik mijn vraag heb beëindigd, begint ze al te schateren. "Ik wissel een plaat waarvan de mensen houden af met een die ze haten! Grapje. Hoewel, die afwisseling mag dan toeval zijn, ik vind ze wel leuk. Stel dat iemand de cd met John Paul Jones koopt, ervan houdt en zich daarom ook SchreiX aanschaft. Kun je je dat voorstellen? Waarschijnlijk wordt zo iemand meteen depressief, haha. Het voordeel is dat ik op die manier mensen platen kan laten horen die ze anders nooit zouden kopen. Ze verwachten het ene en krijgen iets helemaal anders. Maar ach, de waarheid is simpel: ik hou er gewoon niet van om altijd hetzelfde te doen."

Dat ze de luisteraar op het verkeerde been zet, is gewoon mooi meegenomen. "Ik kan er hard om lachen. Dat is misschien goedkoop, maar het blijft wel leuk." Kortom, na Malediction and Prayer volgt de registratie van Insecta. "Jááá. De opname is bijna voltooid. Weet je, ik kan het me permitteren omdat ik geen geld hoef te verdienen met mijn platen. De optredens zijn mijn bron van inkomsten. Als ik geen enkele cd verkocht, zou ik mijn flat nog niet op hoeven te geven. Cd's maken is een manier om mijn werk te archiveren."

De selectie van de songs voor The Singer en Malediction and Prayer gebeurde erg intuïtief. "Als ik een liedje hoor en ik hou ervan, dan zoek ik de plaat en beluister het regelmatig. Als het mij dan nog aanstaat, ga ik er misschien ook iets mee doen. Het klakkeloos naspelen is natuurlijk zinloos." Wellicht heeft Galás nooit een directer liefdesliedje opgenomen dan de van The Supremes bekende Holland-Dozier-Holland-compositie 'My World Is Empty without You'. "Het was een echte love song toen ik het voor het eerst speelde. Ik had net een relatie achter de rug en stopte op hetzelfde moment met het gebruik van speed. Kun je je dat voorstellen? Ik was uitermate depressief en zong het liedje de hele tijd, waardoor het ook een depressieve toon kreeg. (met zware stem) 'My world is empty without you, baby.' De originele versie heeft zulke vrolijke muziek en nu lijkt het wel alsof je in je eentje in de woestijn bent beland."

Nadat ze eerder al 'Les litanies de Satan' en 'L'heautontimoroumenos' van Charles Baudelaire op muziek zette, doet ze op Malediction and Prayer hetzelfde met 'Abel et Caïn'. De Franse poète maudit geeft een wel zeer eigen interpretatie aan het verhaal van de zonen van Adam en Eva, want aan het einde gebiedt hij Kaïn, die volgens Genesis zijn broer Abel vermoordt en verdreven wordt naar het zwerversland Nod, zijn werk af te maken. "Ja, dat is mooi. Abel is zowat het verwende rijkeluiszoontje. Aan het einde schrijft Baudelaire (ze citeert in het Engels, maar zingt wel in het Frans, ChrV): 'Race of Abel, behold your shame / The sword yields to the butcher-knife! / Rise up, Race of Cain, And cast God down upon the earth!' De song vat eigenlijk het algemene gevoel van Malediction and Prayer, waarbij iemand die oneerlijk is behandeld later als een gier boven het huis van de schuldigen zweeft."

Het valt op dat ook bij haar coverkeuze Galás de kant van de zwakste kiest. Op de keper beschouwd is zij een van de geëngageerdste muzikanten van het moment. Eerder gaf ze al aan dat haar coverkeuze nochtans niet beredeneerd is. "Ik kies die nummers niet vanwege de boodschap op zich en ik zing ze niet omdat ik daarmee iemand een plezier wil doen. Ik kom niet uit de traditie van zeg maar politiek georiënteerde folkmuziek. Een liedje dat ik cover moet over gevoelens gaan die ik zelf heb beleefd."

Die onrechtvaardigheid zit ook in 'Iron Lady' van Phil Ochs, een song over een vrouw die door haar advocaat op de elektrische stoel wordt gepraat, of in 'Insane Asylum' van Willie Dixon. "That's a really sick song. Het handelt over een vrouw die zelf naar een gekkenhuis ging omdat ze zich inbeeldde dat haar man haar wou verlaten. Daarom ging zij van hem weg, want als hij haar zou achterlaten zou ze dat niet overleefd hebben. Ze is compleet paranoïde, ze wil niet geloven dat hij nog van haar houdt."

Laten we het nog even hebben over SchreiX, een auditieve performance gemaakt in opdracht van de New American Radio. Verwonderlijk toch wel als je weet hoe hard Amerikaanse artiesten erover klagen dat de radiozenders in hun land zo weinig risico's nemen. "Wel, een van de topfiguren van de zender is een Berlijner en hij is dus vertrouwd met de hoorspeltraditie die in Duitsland bestaat. Dat heeft er vast mee te maken." De plaat bestaat uit verschillende korte stukjes, gescheiden door stiltes - stiltes die in die context erg onbehaaglijk aanvoelen. Het is ook de eerste keer dat de afwezigheid van geluid in het werk van Galás zo'n belangrijke rol speelt. Dat dit net in een radio-opdracht gebeurt is ironisch, want er is altijd wel iemand te vinden die de extreemste muziek wil laten horen, maar niets schrikt radiomakers zo erg af als stilte.

"Ik had zoiets van: jullie betalen mij voor 27 minuten, het stuk moest precies zo lang zijn, maar wat kan het jullie schelen hoe lang de stiltes zijn? Ze moesten erin omdat ze nu eenmaal deel uitmaken van de structuur. Daarenboven is het leuk omdat luisteraars zullen denken dat er iets mis is met hun radio en dan het volume open draaien, waarna (Galás kan een schaterlach nauwelijks onderdrukken) er weer zo'n schreeuw volgt." De artieste bracht Schrei X in een totaal verduisterde ruimte. Moet je ook in het donker naar de cd luisteren? "Dat is in elk geval de suggestie. Wat het effect is weet ik niet, omdat ik mijn platen nooit beluister. De performance vond altijd plaats met quadrafonische klankversterking, waardoor het publiek dus helemaal tussen het geluid zat."

Muzikale avant-garde is in de regel veel confronterender dan visuele. Bij een schilderij kun je je blik afwenden als je het maar niks vindt. Avant-gardistische muziek, die niet zelden een sterke fysieke werking heeft, moet je altijd eerst beluisteren en dus heb je de muziek sowieso al ondergaan. "Klopt, naar een schilderij kun je een uur kijken en als je het maar niks vindt, dan is dat maar zo. Met geluid is dat een stuk moeilijker. Het vergt veel meer aandacht en de reacties zijn heviger. Een rijke zakenman kan een avant-gardistisch schilderij aan zijn muur hangen om op te scheppen. Maar hij zal er niet over piekeren om een uur als noise klinkende computermuziek van Iannis Xenakis te spelen. Ik herinner me een performance van Schrei X waarop iemand in het publiek me de hele tijd toeriep dat ik mijn bek moest houden." Ze voegt er grinnikend aan toe: "Het is een kwelling voor het publiek, maar daar geniet ik erg van." Heeft ze toch niet een wat pervers gevoel voor humor? "Zeker, maar in de sector waarin ik actief ben, is dat onontbeerlijk."

Malediction and Prayer is uit op Mute en wordt gedistribueerd door Play It Again Sam. Discografie: The Litanies of Satan (1982), Diamanda Galás (1984), The Divine Punishment (1986), Saint of the Pit (1986), You Must Be Certain of the Devil (1988), Masque of the Red Death (1989, een verzameling van de drie vorige platen), Plague Mass (1991), The Singer (1992), Vena Cava (1993), The Sporting Life (1994, samen met John Paul Jones), SchreiX (1996), Malediction and Prayer (1998). Op de dubbelaar Closed on Account of Rabies - Poems and Tales of Edgar Allan Poe (1997) leest ze 'The Black Cat'.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234