Zaterdag 24/09/2022

Een illusie die moet blijven bestaan

Een beloftevolle debuutroman over de ondraaglijke zwaarte van het moederschap

door Joris Gerits

Maya Rasker

Prometheus, Amsterdam, 220 p., 585 frank.

Het cliché wil dat kinderen een levensvervulling zijn, een geschenk voor de ouders, een bron van geluk. In haar debuutroman Met onbekende bestemming ondergraaft Maya Rasker die stelling op subtiele en overtuigende wijze. Het vrouwelijke hoofdpersonage, Raya Mira Salomon, is op haar eenendertigste moeder geworden van Lizzy. Ze vond het een vanzelfsprekende keuze haar baan bij een visserijtijdschrift op te geven om heel dicht bij haar kind te kunnen leven. Vlug ervaart ze dat ze door haar moederliefde haar eigen zelfstandigheid compleet dreigt te verliezen. Lizzy mag dan wel haar geluk betekenen, maar hoeveel geluk kan een mens verdragen, vraagt ze zich af. Meer en meer dringt de overtuiging zich aan haar op dat een mens niet van de ontstellende liefde voor een kind alleen kan leven. Als Lizzy vier jaar is noteert ze op een briefje dat ze haar man toestopt: "Zal er dan nooit meer een dag zijn, dat ik mijn eigen gedachten kan denken, mijn eigen gevoelens kan koesteren, mijn eigen dromen kan najagen, mijn eigen lichaam kan bestieren zonder een tweede stem in mij? Zou er dan nooit meer een dag zijn dat ik samenval met mezelf, zonder dat daar een ander tussen staat?" Ze besluit dat ze ertussenuit moet en ze grijpt de kans aan om met een vroegere kennis van het clubblad van de Nederlandse visserij een luxe zeiljacht te gaan afleveren op een exotisch eiland ergens aan de andere kant van de wereld.

Tijdens haar afwezigheid neemt de vader ook de moederrol op zich, doet dat voortreffelijk, maar kan niet beletten dat Lizzy in een moment van onoplettendheid van zijn kant door een wak in het ijs schiet en nauwelijks levend boven wordt gehaald. Daardoor moet Raya Mira vervroegd naar huis terugkeren. Lizzy haalt het en herstelt volledig, tot beider opluchting. Raya Mira vult haar dagen met dozen uitpakken op de zolder. Daarbij stoot ze op het fotoalbum uit haar prille jeugd. Er zit een fotootje in van een zwakzinnig meisje dat Raya's moeder op een feestje had gevraagd omdat ze de kleine Raya voortdurend tegen een denkbeeldig meisje hoorde praten dat in de kelder zou wonen. Haar moeder vond die verzinsels akelig en zorgde daarom voor een reëel vriendinnetje, Edda. Aan haar man vertrouwt ze toe hoe ze op een warme zomerdag het zwakzinnige meisje in het zwembad heeft proberen te verdrinken.

Op de ochtend van haar vijfde verjaardag treft de vader Lizzy dood aan in bed in de armen van de moeder. Samen proberen ze het verdriet, de rouw, de schaamte te verwerken omdat ze hun kind niet voor een voortijdige dood hebben kunnen behoeden. Ze reizen naar Sylt en naar Zuid-Spanje. Op de avond van Lizzy's zesde verjaardag verdwijnt Raya Mira. Ze ging een pakje sigaretten kopen in het café op de hoek en is nooit meer teruggekeerd.

Met de verdwijning van Raya Mira begint Met onbekende bestemming. De ikverteller is Gideon Salomon, hij zoekt in de roman naar de betekenis van zijn huwelijk met de mooie, ondoorgrondelijke Raya Mira dat zeven jaar stand heeft gehouden. Hij ordent zijn herinneringen en vraagt zich daarbij af: "Wanneer wordt een gebeurtenis een herinnering? Wanneer de herinnering een verhaal?" Hij zoekt in een koffer met papieren, fotoalbum, brieven naar de sleutel voor haar raadselachtige verdwijning. Hij deelt de lezer haar ware identiteit mee: Raya Mira heette doodgewoon Annetje Slik en was de dochter van een Groningse moeder en een Spaanse dokter die ze als vader nooit gekend heeft. Gideon zelf is fotograaf en maakt series fotografische interpretaties van gedichten van Rilke, Achmatova, Lorca, Quasimodo. Hij noemt zichzelf een doodgewone jongen, een jodenjongen wiens moeder de kost verdiende in een drogisterij en wiens vader twintig jaar lang een vriendin had bij wie hij introk nadat zijn vrouw, pas 64, met de auto tegen een boom was geknald. Gideon beschrijft voor de lezer zijn observaties van de beleving van het moederschap door Raya Mira. Hij zoekt naar inzicht in het geheim van zijn vrouw die schrijfster wilde zijn maar zich door de geboorte van Lizzy voor een dilemma geplaatst zag. Een moeder zonder kind is als een schrijver zonder verhaal, maar een moeder met kind komt aan het schrijven van haar verhaal nooit toe. Dat dilemma lost Raya Mira op, zo vernemen we aan het einde, op een klassieke tragische wijze, waardoor ze een evenknie van Medea wordt.

In een brief uit de koffer op zolder, aan Gideon gericht maar pas door hem een jaar na de verdwijning van Raya Mira gelezen, schreef ze: "Het moederschap is de grootst denkbare leugen van het leven. Het is een illusie die moet voortbestaan ten koste van alles, omdat ons eigen voortbestaan erin besloten ligt: dat van de mensheid. Het is waar leven en waarheid zo dicht aan elkaar raken, dat ertussen geen ruimte meer is." En ook: "Er bestaan geen belangrijke kunstenaressen met kinderen, het zijn grootheden die zich niet tot elkaar verhouden. Het moederschap doodt de verbeelding. De verbeelding doodt het kind." En dat gebeurt dan ook.

Over de vervreemding van het zelf als gevolg van het moederschap gaat Met onbekende bestemming en over de leugens van onsterfelijkheid die we onszelf vertellen omdat er anders geen liefde, geen wetenschap, geen voortplanting, geen oorlog zou zijn. Het vrouwelijke hoofdpersonage beleeft het maken van een kind als een uiterste poging om onze sterfelijkheid te bezweren, ze noemt het dan ook de tragedie van het menselijk tekort. Die tragedie heeft Maya Rasker gestalte gegeven in een debuut dat zeer veel beloften inhoudt. De ideeën die de personages ontwikkelen zijn provocerend en intrigerend, de psychologische kanttekeningen zijn functioneel, de plot is geraffineerd geconstrueerd, de poëtische fragmenten zijn uitstekend geselecteerd. Met onbekende bestemming begint met zes regels van Kopland over het water dat alle gedaanten kan aannemen, regen, rivier, zee en toch zul je nooit weten wat het is. Zoals het water is ook de vrouw Raya Mira voor haar man: ongrijpbaar, onhoudbaar, onkenbaar.

De ideeën die de personages ontwikkelen zijn provocerend en intrigerend, de psychologische kanttekeningen zijn functioneel, de plot is geraffineerd geconstrueerd

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234