Dinsdag 27/09/2022

'Een miljoen doden is maar een statistiek'

Gesprek met Simon Sebag Montefiore, biograaf van Josef stalin

In Stalin. Het hof van de rode tsaar beschrijft Simon Sebag Montefiore op meesterlijke manier hoe de Sovjet-Unie onder Stalin van het ene bloedbad in het andere belandde. Alles in naam van een ideologie. Alles in naam van een betere wereld.

Door Joseph Pearce

Simon Sebag Montefiore

Stalin. Het hof van de rode tsaar

Oorspronkelijke titel: Stalin. The Court of the Red Tsar

Vertaald door Aad Zwaard & Tiny Mulder (noten)

Het Spectrum, Utrecht/Manteau, Antwerpen, 725 p., 39,95 euro.

'Josef Stalin was de grootste massamoordenaar aller tijden." Simon Sebag Montefiore is onvermurwbaar, ook al weet hij dat historici nooit het precieze aantal slachtoffers van zijn terreurregime zullen achterhalen. Tien miljoen doodgehongerde boeren in Oekraïne, vijf miljoen gedeporteerde burgers die in Siberië omkwamen, honderdduizenden soldaten die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden geëxecuteerd, miljoenen slachtoffers van willekeurig geweld, showprocessen en doelgerichte liquidaties. In 1950 bevonden zich 2,6 miljoen dwangarbeiders in de kampen, meer dan ooit tevoren. En dat op een ogenblik dat het Westen Vadertje Stalin een gematigde figuur vond. Maar de moordorgie was niet alleen het werk van de rode tsaar. Rond hem had hij een reeks meedogenloze psychopaten verzameld. Mannen als Molotov, Chroesjtsjov, Kaganovitsj, Beria, Jagoda, Jezjov of Mechlis baadden tot aan hun hals in het bloed. Toen de Grote Terreur in 1937 losbarstte, eiste Stalin dat ieder van zijn hovelingen 50.000 sovjetburgers zou executeren. Ze gehoorzaamden zonder verpinken. Voor het eerst neemt een historicus de rol van Stalins handlangers onder de loep. Hun verhaal is een ongehoorde verschrikking.

Wie uw boek leest zal van de ene verrassing in de andere vallen.

"Dat zei Henry Kissinger ook. Hij belde mij op en zei dat hij dacht dat hij alles van Stalin wist. Ik heb me vergist, zei hij. Zelf viel ik overigens ook van de ene verbazing in de andere. Toen ik mijn onderzoek startte, had ik me nooit kunnen realiseren hoe diabolisch het regime van Stalin was. Ik was evenzeer verrast dat Stalin en zijn hofhouding het decennialang zo erg naar hun zin hebben gehad. Ze hadden veel plezier. Stalin was een charmeur. Aan zijn hof gebruikte hij zelden of nooit angst of terreur. En vervolgens bleek hoe verstandig en cultureel hoogstaand hij wel was. Alweer een surprise."

Stalin wordt altijd met Hitler vergeleken. Hebt u dat ook gedaan?

"Onvermijdelijk. Stalin vergeleek zich trouwens ook zelf met Hitler. Maar tot nu toe wisten we oneindig veel meer over de Führer. Stalins optreden als opperbevelhebber en staatsleider tijdens de Tweede Wereldoorlog bijvoorbeeld was altijd in mistsluiers gehuld. Nu de archieven geopend zijn, tuimelen er fascinerende feiten uit de kasten. Ook ontzettend veel informatie over de handlangers van Stalin komt naar buiten. Dit is het allereerste boek dat hun rol in het allergrootste detail beschrijft. Een intiem portret, zeg maar. Een kwestie van geluk, want toen ik in Moskou arriveerde, bleek dat de archieven op de dag van mijn aankomst voor het eerst voor historici toegankelijk werden gesteld. Ik heb me verkneukeld. Iedere dag was een feest."

Hoe verliepen de gesprekken met de nazaten en overlevenden van de rode tsaar?

"Velen wantrouwden me, anderen haatten me. Ze waren marxist en leninist in hart en ziel. Nog een verrassing. Ik had nooit verwacht dat ze vijftig jaar na de dood van Stalin nog zo ideologisch fanatiek zouden zijn. Waarom? Een aantal stond zo dicht bij de berg dat ze de top ervan niet konden zien. Ze hebben nooit geweten dat Stalin miljoenen onschuldige burgers de dood in heeft gejaagd. Anderen ontkennen alles. Ze weten wat er gebeurd is, maar doen alsof hun neus bloedt. En tenslotte had Stalin hen ook emotioneel vast. Hij was zo begaafd, zo mysterieus en complex, zo'n eersteklasse acteur dat niemand hem kon vergeten. Toch won ik stilaan het vertrouwen van die taaie stalinisten. Met cadeautjes."

Was de gewone Sovjetrus door Stalin gecharmeerd?

"Charme speelde geen enkele rol. Het propaganda-apparaat verspreidde constant de Grote Leugen. Je slikte dat of je slikte dat niet. Als de geheime politie iemand oppakte werd dat altijd uitgelegd. Nee, zijn charme had alleen een functie binnen de muren van het Kremlin. Zijn lakeien wisten nooit of ze in ongenade zouden vallen. Het was een grote gezellige familie. Iedereen acteerde op topniveau. Daarom wisten de meesten dertig jaar lang te overleven. Verrassend weinig van zijn tophandlangers werden uitgeschakeld."

Op vergaderingen van het Politbureau durfden ze ook hun mond open te doen. In aanwezigheid van Hitler gedroegen Goebbels en Goering zich als juffershondjes.

"Er waren twee fasen. Tot 1937 regeerde Stalin op basis van consensus. Dus moest hij charmeren en zich verontschuldigen, hij moest luisteren en geduld opbrengen. Tijdens de Grote Terreur heeft Stalin het alleen voor het zeggen. Dat verandert tijdens de oorlog wanneer hij raad moet inwinnen bij de militaire bevelhebbers. Maar zodra de oorlog gewonnen was, zette hij iedereen buitenspel en regeerde hij opnieuw met ijzeren vuist."

Waarom was Stalin buiten zinnen van woede toen Hitler de Sovjet-Unie binnenviel? Was hij bang dat zijn leger in elkaar zou stuiken of vreesde hij dat hij het slachtoffer van een coup zou worden?

"Allebei. Enerzijds voelde hij zich vernederd omdat hij Hitler verkeerd had ingeschat. Anderzijds wist hij ook dat hij een blunder had begaan door de top van het Rode Leger te liquideren. Toen Minsk eind juni viel, had Stalin een inzinking. Maar Mikojan en Molotov, die hem het beste kenden, vermoedden dat hij komedie speelde. Ik denk dat ze gelijk hadden. Stalin kon als geen ander maskers opzetten. Hij had slechts één doel: politiek voordeel uit iedere situatie halen. Toen Hitler oprukte, besefte hij dat zijn prestige en geloofwaardigheid een fikse deuk hadden gekregen. Dat moest hij onmiddellijk zien te repareren. Daarom stortte hij zogezegd in elkaar. Hij wilde opnieuw naar af. Van nul herbeginnen."

Hoe slaagde Stalin erin om van alles op de hoogte te blijven?

"Fysiek was hij ontzettend sterk. Hij kon alle druk aan. Natuurlijk liep ook iedereen zich te pletter om hem te dienen en het hem makkelijk te maken. Bovendien liet hij zich zelden of nooit in het openbaar zien. Vergaderingen van het Politbureau werden tot een minimum herleid. Centralisatie was het motto. Erg efficiënt. Vaak had hij tijd over om te lezen. Hij las veel. En zowel de grootste plannen als de kleinste details kregen zijn volle aandacht, althans tot aan de oorlog. Daarna was hij een monument geworden en hoefde hij zich niet meer met futiliteiten bezig te houden. Maar zelfs dan schreef hij nog altijd zijn teksten zelf. Toespraken dicteren heeft hij nooit gedaan."

Als Stalin nog tien jaar was blijven leven, zou hij dan nog met zijn terreur verder zijn gegaan?

"Ongetwijfeld. Eerst en vooral zou hij zijn belangrijkste opvolgers hebben uitgeschakeld. Dat had Lenin ook proberen te doen met Trotski en Stalin. Hij zou ook korte metten met de joden hebben gemaakt. Die terreur was al enkele jaren voor zijn dood in 1953 begonnen. Terreur was Stalins natuurlijke omgeving. Hij was opgegroeid met permanente revolutie. Hij was bang voor stabiliteit. Voor hem was vrede als de stilte voor een storm."

Geloofde Stalin heus in al die zogenaamde vijanden van het volk? In al die complottheorieën en spionnen?

"Stalin was er zeker van overtuigd dat de koelakken de communistische revolutie tegenhielden. Lenin had al in 1921 gezegd dat de boeren uitgehongerd moesten worden. En wat zijn vijanden in het Kremlin betreft, geloof ik dat hij vijanden moest hebben om zich te kunnen laten gelden. Als je geen vijanden hebt, heb je niets te doen."

Begingen zijn handlangers al die miljoenen moorden om bij Stalin in het gevlei te komen?

"Ik denk dat ze net als hij in permanente revolutie geloofden. Geweld was hun dagelijkse brood. Toen Stalin ieder van hen vroeg om een evenredig deel mensen aan te houden, weg te voeren, te folteren of te executeren, gehoorzaamden ze met groot enthousiasme. Alleen als een familielid of vriend aan de beurt was, hadden ze het even moeilijk gehad. Voor de rest had de partij altijd gelijk. Niemand hoefde hen te overtuigen. Ze legden hondstrouw en plichtsbewust lijsten van slachtoffers aan. Vijftigduizend per lijst."

Was Beria echt een Gorbatsjov avant la lettre? Wilde hij na de dood van Stalin de Sovjet-Unie echt liberaliseren?

"Misschien heb ik een beetje overdreven, maar de bewijsstukken liggen op tafel. Beria haatte Stalin en het communisme. Als hij aan de macht was gebleven, zou de Sovjet-Unie beslist uit elkaar gevallen zijn. Daarom werd hij direct geliquideerd door Chroesjtsjov. Iedereen was ook bang voor Beria. Hij was de enige leider die zelf zijn slachtoffers martelde."

Chroesjtsjov heeft evenveel bloed aan zijn handen plakken als alle andere hovelingen. Waarom zagen wij hem in het Westen als een gezellige, charmante, bijna onbesproken figuur?

"Chroesjtsjov vulde zijn quota van slachtoffers met nog meer toewijding dan de anderen. Toch was hij samen met Mikojan een gematigde figuur, iemand met een greintje fatsoen. Maar wat is fatsoen in een regime dat moordt zoals u en ik ademen? Er bestonden geen helden en ridders op een wit paard aan het hof van Stalin. De echte helden zijn schrijvers zoals Isaac Babel, Osip Mandelstam of Anna Achmatova. Zij behielden hun waardigheid en integriteit in de vreselijkste omstandigheden. En wat Chroesjtsjov en andere Russische leiders betreft: in het Westen hebben we nooit begrepen wie een hervormer was en wie niet. Eerst hielden we van Chroesjtsjov en enkele jaren later begon hij bijna de Derde Wereldoorlog. Ook vandaag hebben we het nog altijd mis. Wie is Poetin? Wat wil hij? Weet iemand het?"

Wie vindt u de hoveling die bij ons het minst bekend is maar de grootste impact op het regime heeft gehad?

"Mechlis, denk ik. Een maniak van de ergste soort. Een massamoordenaar pur sang. Zijn memoranda zijn uitzonderlijk bloeddorstig en fanatiek. Kaganovitsj was ook invloedrijk. En Mikojan. Mikojan droeg mee de doodskist van Lenin en veertig jaar later liep hij mee in de begrafenisstoet van president Kennedy. Hij was de Talleyrand van zijn tijd. Overleefde alle intriges. Eigenlijk waren alle handlangers van Stalin belangrijk. Niemand was een kleine vis. Ook hun vrouwen deden een flinke duit in het zakje. Hun invloed op het reilen en zeilen van de Sovjet-Unie mag je niet onderschatten."

Begon de bloeddorstigheid onder Stalin of had Lenin al het slechte voorbeeld gegeven?

"Zonder enige twijfel begon de terreur met Lenin. Als je denkt dat Stalin een harde kerel is, zei Molotov, had je onder Lenin moeten leven. Lenin stuurde Stalin en Trotski de provincie in en rekende op de meedogenloze uitroeiing van de contrarevolutionairen. Terreur was het enige evangelie van Lenin. Belachelijk dat Lenin nog altijd als een soort heilige wordt gezien, een onaantastbare icoon. Velen denken dat Stalin een aberratie was. Fout. De nieuwe documenten tonen aan dat Lenin executies aan de lopende band eiste."

Raakte u onder de indruk van het massale aantal slachtoffers?

"Zeker. Ik deed mijn uiterste best achter ieder slachtoffer een weggeveegd leven te zien. Eén dode is een tragedie, zei Stalin, een miljoen doden is een statistiek. Ik heb de dodenlijsten gezien. Vijftigduizend hier, twintigduizend daar. Voor Stalin bestonden die lijsten niet meer uit mensen. Ik hoop dat mijn boek ertoe bijdraagt dat wij ons die tientallen miljoenen ongelukkigen als echte mensen herinneren. Wellicht zullen er nooit precieze cijfers over het aantal doden gegeven kunnen worden. Iedere familie had immers zowel haar slachtoffer als haar moordenaar of verrader. Iedereen had boter op het hoofd."

Stalin, Hitler, Mao, Pol Pot, Mengistu. De lijst van massamoordenaars is ellenlang. Was de twintigste eeuw het dieptepunt in onze geschiedenis?

"Het was de eeuw van het bloed. In de voorbije eeuw zijn meer mensen gestorven in naam van ideeën dan ooit daarvoor. Het was de meest afschuwelijke en duivelse eeuw aller tijden. Toch kunnen we lessen trekken. De belangrijkste is wellicht deze: dat het abnormale heel snel normaal kan worden. Van de ene op de andere dag kan een moraal ontstaan die het toelaat miljoenen onschuldigen af te slachten."

Werd Stalin vermoord?

"Nee. Toen hij die hartaanval had gekregen, durfde niemand tussenbeide te komen omdat men doodsbang voor hem was. Kort daarvoor had Stalin Vinogradov, zijn eigen dokter, laten arresteren omdat hij hem rust had voorgeschreven. Dus wachtte men een hele dag om zeker te zijn dat Stalin echt een hartaanval had gekregen."

Stalin bezat talloze talenten. Had hij een kracht voor het goede kunnen zijn?

"Een interessante gedachte. Waarom niet? Stalin was begaafd. Maar hij was het slachtoffer van een gewelddadige tijd en bloeddorstige omstandigheden. Dat is misschien de allergrootste tragedie die een mens kan meemaken. Dat hij zijn talenten misbruikt om er misdaden mee te begaan. In het geval van Stalin had dat catastrofale gevolgen voor de mensheid."

'Henry Kissinger belde mij op en zei dat hij dacht dat hij alles van Stalin wist. Ik heb me vergist, zei hij'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234