Dinsdag 05/07/2022

Een reus met een stuk in zijn kraag

Tsaar Peter de Grote op bezoek in de Oostenrijkse Nederlanden

Frank Schlömer

De Russische tsaar Peter de Grote was een fenomeen dat zijn tijd op verschillende vlakken vooruit was en niet alleen zijn landgenoten maar ook de West-Europeanen verbaasde. Regelmatig wordt een herdenking gewijd aan deze keizerlijke reiziger, die West-Europa uit eerste hand wilde leren kennen. Daarin wordt steevast benadrukt dat hij in Nederland en Frankrijk is geweest. De Zuidelijke Nederlanden, het gebied dat later België zou worden, komen zo goed als nooit ter sprake.

Peter I Aleksejevitsj de Grote werd in 1672 in Moskou geboren, een stad waar veel Nederlanders actief waren, van wie hij als jongen zelfs brokken van de taal heeft geleerd. In die 17de eeuw was Nederland vooral een zeevarende natie, die overal in de wereld aanwezig was, en het was normaal dat een leergierige jongeman belangstelling had voor het thuisland van deze rijke handelaars in Moskou.

Veel minder normaal was het dat hij als eenvoudige burger verkleed op reis trok en in Amsterdam en Zaandam zelfs timmerman werd en schepen leerde bouwen. De zaken die Peter in Nederland en andere westerse landen zag, hebben een rol gespeeld in de moderniseringen die hij in Rusland heeft doorgevoerd. Of, zoals veel van zijn verbaasde tijdgenoten zeiden, die hij Rusland heeft "opgedrongen". Het achterlijke, nog haast middeleeuwse Rusland had met Peter de Grote een hervormer die geen halt maakte voor heilige huisjes en die daarom driehonderd jaar later nog wordt vereerd.

'België' komt daar dus zo goed als nooit bij te pas en dat was voor professor Emmanuel Waegemans een goede reden om een reconstructie te maken van het verblijf van de tsaar in 1717 in het land dat pas vanaf 1830 zo zou heten. De auteur van Peter de Grote in de Oostenrijkse Nederlanden is slavist en hoogleraar aan de KU Leuven. Hij heeft een indrukwekkende Geschiedenis van de Russische literatuur geschreven en zijn merkwaardige jongste boek is een episode uit het leven van de Russische tsaar die nog nooit bestudeerd is.

Waegemans heeft toegang gekregen tot Belgische en Russische archieven - het boek is trouwens tweetalig Nederlands-Russisch - en hij geeft een veelzijdig beeld van de hervormer en diens grote belangstelling voor 'ons land'. Met name tijdens zijn tweede reis naar het Westen is Peter de Grote uitgebreid in onze gewesten geweest. In Antwerpen - waar hij sinds oktober vorig jaar zelfs een standbeeld heeft -, Willebroek, Brussel, Gent, Aalst, Brugge, Oostende, Nieuwpoort, Veurne, Namen, Luik en Verviers. En in Spa natuurlijk, waar hij zoals veel gekroonde hoofden destijds ging kuren, en misschien ook in Baasrode.

Het is eigenlijk vanaf de 17de eeuw dat het oude Rusland - Moskovië zoals het toen meestal in het buitenland genoemd werd - op internationaal vlak een beetje begon mee te tellen. Er kwamen diplomatieke vestigingen (in Zweden, Nederland en Polen), er werd intensief handel gedreven, in Moskou ontstond een hele wijk waar vreemdelingen zich vestigden en het leger had een afdeling die men het vreemdelingenlegioen avant la lettre zou kunnen noemen. Dat bracht allemaal mee dat westerse ideeën naar het immense maar toch afgesloten land kwamen en die werden sterker naar gelang de tsaar er warm voor liep en Moskou als stad en handelscentrum belangrijker werd.

De Russen hadden veel interesse voor de importproducten ijzer, buskruit en wapens en die handel was in handen van westerlingen. Het achterlijke Rusland ging volledig aan een tijdvak als de Renaissance voorbij en werd meteen in de moderne tijd geworpen - tenminste, dat geldt voor alles wat ten westen van Moskou lag. Russen die contacten met die buitenlanders hadden, kwamen een onbekende wereld binnen en voor velen werd het duidelijk dat hun land veel achterstand had op te halen.

De jonge Peter Aleksejevitsj was een geestdriftig zoeker naar contacten met die toch wel volksvreemde 'indringers' en wilde alles weten over militaire en maritieme aangelegenheden. Hij had de pest aan Moskou en de ivoren torens van het Kremlin en hing voortdurend rond in de voorsteden waar Duitsers en Hollanders woonden. Hun verhalen hebben hem zeker geïnspireerd om zelf eens in het Westen te gaan kijken.

In 1697 en 1698 maakte hij zijn eerste grote reis, die hem naar Pruisen, Nederland en Engeland bracht en waarvoor hij liefst zes maanden uittrok. In Zaandam en Amsterdam werkte de keizerlijke heerser, anoniem uiteraard, als leerling-timmerman op de scheepswerven van de Verenigde Oost-Indische Compagnie. Zijn schuilnaam Pieter Michailow kon niet beletten dat hij overal opviel door zijn gestalte (twee meter en vier), zijn handigheid en zijn handen vol eelt, waarvan men niet vermoedde dat ze een adellijke toebehoorden.

Zijn hele manier van optreden en spontaneïteit stak schril af tegen de keurige maniertjes van Franse en Britse vorsten en diplomaten die zich wentelden in het steriele blazégedoe van hun hofhouding. Het oude Rusland revolteerde tegen de jonge vorst die bij de "westerse ketters" - vandaag aanzien veel Russen nog iedereen die niet orthodox is als ketter - in de leer ging, maar Peter trok zich daar weinig van aan.

Integendeel, hij sloeg behoorlijk hard terug. Hij onderbrak de reis om met opstandige legerchefs af te rekenen, dwong hen allemaal hun lange baarden af te scheren en verplichtte hen westerse kleding te dragen. Hij rookte tabak en beval zijn volk dat ook te doen, hij hervormde leger en administratie en maakte zich af van het gehate Moskou. Vanaf 1703 liet hij aan de oevers van de Neva zijn nieuwe hoofdstad Sint-Petersburg bouwen, het latere Leningrad, dat nu weer zijn oude naam draagt. Hij liet fabrieken bouwen, het patriarchaat opdoeken, legde de analfabeten het onderwijs op en moest voor de leerkrachten natuurlijk ook weer een beroep doen op buitenlanders. Er kwam een spellinghervorming, de Juliaanse kalender werd ingevoerd en 1702 verscheen voor het eerst een Russische krant.

Het reizigersbloed zat Peter in de aderen en in 1716-'17 liet hij de paarden weer voor de koetsen spannen. Hij ondernam zijn tweede grote reis en bleef toen liefst 21 maanden weg. Nadien zou de tsaar zijn land niet meer verlaten. Het was op die reis dat hij kriskras door wat nu Vlaanderen is trok. Of hij ook echt in Baasrode is geweest, is niet helemaal zeker, al herbergde het Scheldedorp toen een belangrijke scheepswerf en waren er veel contacten met Zaandam, waar Peter "de stiel leerde".

Er zijn legenden opgetekend die vertellen dat iedereen langs de Schelde toen best wel wist wie de geheimzinnige vreemdeling was en een daarvan zegt zelfs: "Ze spreken met ophef van den czaar, maar ik moet van dien onbehouwen bonk niets hebben. En een dronkelap! Gisterenavond had den czaar weer een stuk in zijnen kraag." Tot daar de legenden, maar dat Peter I een tijd in het latere België is geweest, is een historisch feit waar nu ook een boek over bestaat. De Hollander Peter de Grote was dus toch ook een beetje een Belg.

Emmanuel Waegemans, Peter de Grote in de Oostenrijkse Nederlanden, Uitgeverij Benerus, Antwerpen, 363 p., 1.250 frank.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234