Donderdag 20/01/2022

Een statige kraai in het landschap

Het eentonige beeld van de autosnelweg - ongelijkvloerse kruisingen, afgebakend asfalt, bermbeplanting en natuurlijk cars & cars - wordt hier en daar doorbroken. Langs de E17 bijvoorbeeld, op luttele kilometers van de Franse grens, staat een betonnen kompas van ongeveer 30 meter hoog. De langste en hoogste punt van deze De Sjouwer, een ontwerp van Jacques Moeschal, wijst naar Noord-Frankrijk. De abstracte betonfiguur herinnert aan de seizoen- en grensarbeid van weleer.

Aalbeke / Van onze medewerker

Ward Daenen

In '70 had de provinciegouverneur van West-Vlaanderen een nobel ideetje. De man wilde een blijvende en zichtbare hulde brengen aan zijn duizenden provinciegenoten die tot na de Tweede Wereldoorlog hun broodwinning zochten in de Noord-Franse landbouw, de steenbakkerijen, de mijnbouw, de suikerraffinaderijen en vooral de textielfabrieken om en rond Rijsel en Robeke. De provincieraad vond al vlug een lap grond nabij de grens in Aalbeke. Zichtbaarheid vanaf de nieuwe autobaan was daar verzekerd. Een wedstrijd werd uitgeschreven en de jury verkoos, niet onverwacht, voor het ontwerp van de Brusselse architect Moeschal. In het voorjaar van 1974 werd de betonfiguur voltooid en ingehuldigd. Aan de voet van het gedenkteken werd op een afgeschuinde betonblok een bronzen plaat aangebracht met een lyrische tekst in reliëfletters. Acht projectoren van 2000 watt elk deden bij duisternis De Sjouwer baden in het licht.

Nog voor het bouwsel er stond, was er discussie. Het begon al met de naam die de provincie voor het ding bedacht. Een sjouwer is iemand die voor zijn werk zware lasten verplaatst (zoals bij het laden en lossen van schepen). Niemand in onze streken, zo klonk de kritiek, had ooit het woord gebruikt om er een seizoenarbeider of grensarbeider mee te benoemen. Verbazing ook toen het ontwerp van Moeschal werd gepresenteerd. Behalve de punt die naar Frankrijk wees, zag niemand er maar iets in dat op zo'n werkman leek. Voor de troosteloze massa - bijna een misbaksel schreef de lokale pers - was er bitter weinig enthousiasme. Het wandel- speel- en natuurgebied dat De Sjouwer in een waardig kader moest plaatsen, is er tenslotte ook nooit gekomen. In plaats daarvan grazen koeien onverstoord op de groene kleibult. De tekstplaat en de prestigieuze verlichting werden vernield en netjes verwijderd. Enkel een zitbank en het monument zelf blijven overeind. Moeschal zou zijn monument overigens kunnen draaien, aangezien de regio van Kortrijk sinds kort geldt als aantrekkingspunt voor Noord-Frankrijk.

Jacques Moeschal (°1911) was vanaf het einde van jaren vijftig best een succesvolle jongen. Hij mocht een paviljoen voor de expo in '58 ontwerpen (la flèche du génie civil), de monumentale kronkel op de autosnelweg in Groot-Bijgaarden uitdenken (1963) en de muurfontein aan de Zuidertoren laten installeren (1967). Moeschal ging in die periode eveneens de internationale toer op. Zo werd voor de 19de olympiade, gehouden in '68 in Mexico, het teken van Moeschal uitgekozen. Die gigantische zonneschijf in beton staat te boek als een van zijn sterkste (en technisch moeilijkste) werken.

Moeschal heeft zijn monumentale tekens nooit achteloos als kruimels cultuur in het rond willen strooien. Zijn betoog vertrok steevast van een topografische studie. Niettemin blijft het een moeilijk evenwicht: Moeschals (en elke) zuiver mathematische vormentaal, waarmee hij in dialoog ging met de architectuur, kan altijd verglijden naar een decoratieve geste, een moderne totem.

Na de jaren zeventig bleef het, een uitzondering daargelaten, stil rond de Brusselaar. Onlangs realiseerde Moeschal wel nog een stalen miskleun op de rotonde van de Brusselse Naamsepoort (1999) en eentje aan de luchthaven van Zaventem (2000). Op beide plekken toont zich een verzadigde kunstenaar die zijn hoogtepunt voorbij is. De Sjouwer moet zowat Moeschals beste sculptuur hier te lande zijn. Het monument rijst op als een statige kraai in het weidse landschap. Zoals de autosnelweg in het landschap kerft, doorklieft De Sjouwer de lucht met hellende lijnen en puntige hoeken. Vindt niet iedereen uit de streek het monument mooi, Jan en alleman kennen het wel.

De Europaweg nummer 3 'Lissabon-Stockholm' snijdt sinds '64 de kleiheuvels tussen Kortrijk en de Franse grens. De autobaan zelf is één van dé beelden van de naoorlogse twintigste eeuw. Vergeleken bij die talloze kilometers autosnelweg is de ingreep in de openbare ruimte van Moeschal een stipje in het verkeersheelal. Zij het wel een mooi. Wat: De Sjouwer

Kunstenaar: Jacques Moeschal Waar: Burgemeester Margostraat in Aalbeke, zichtbaar vanaf de E17 Bronnen: 't Aaltje, Aalbeeks dorpsnieuws. Ons erfdeel (red.), De Franse Nederlanden. Les Pays-Bas Français (18de jaarboek), 1993. Zie ook: Hugo Claus, Suiker, De bezige bij, Amsterdam, 1958, 91 p.

Moeschal zou zijn monument kunnen draaien, aangezien Kortrijk voortaan geldt als aantrekkingspunt voor Noord-Frankrijk

Beeldverhalen(3)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234