Maandag 08/08/2022

Eenheid in veelheid

Hoewel alle moslims in één god en zijn 99 attributen (almachtig, genadig, alwetend, enzovoort) geloven en de vijf zuilen van het geloof eerbiedigen (de sjahada of geloofsbelijdenis, de dagelijkse gebeden, de vasten van de ramadan, de zakaat of liefdadigheid, de bedevaart naar Mekka), is de islam een religie met vele gezichten. Hij kent geen orthodoxie en nog minder een universeel leergezag dat die zou kunnen afdwingen. Vandaar dat er een groot aantal stromingen bestaan, geboren uit historische schisma's en interpretatieverschillen.

De sjiieten - de naam komt van sja'a, 'gemeenschappelijke zaak', 'partij' - zijn de volgelingen van Ali, de neef en zwager van Mohammed, en de vierde en laatste van de 'goed geleide' kaliefen die in Medina de verspreiding van het nieuwe geloof leidden en de leer consolideerden. Zij zijn de 'legitimisten'. Ze aanvaarden niet dat de geestelijke en wereldlijke leiding van de gemeenschap van gelovigen zou ontsnappen aan een afstammeling van de familie van de profeet. Voor hen heeft Mohammed de wereld een geloof gebracht en een traditie (de soenna), maar ook een familie die over de islam moet heersen.

Toen kalief Ali in 661 in Koufa werd vermoord, greep de dynastie van de Omajaden uit Damascus de macht. Eén van haar leden, Moawija, riep zichzelf uit tot kalief. De volgelingen van Ali stelden hun hoop op Hassan, de zoon van Ali, die echter in 680 zelf werd gedood. Hij werd opgevolgd door zijn broer, Hussein, die op zijn beurt in botsing kwam met de clan die in Damascus de macht uitoefende en in hetzelfde jaar als Hassan werd vermoord, bij Karbala in Irak - voor de sjiieten nog altijd een heilig martelaarsoord. Het tragische lot van het geslacht van Ali werd vanaf toen gelijkgesteld met "de verdediging van de door de tiran onderdrukte rechtvaardige en zwakke", zegt islamoloog Paul Balta.

Dat drama vormt de breuk tussen het sjiisme en het soennisme. Het sjiisme werd de contesterende en vervolgde stroming van de islam, die het martelaarschap verheerlijkte. Zijn heilige steden zijn Najef en Kerbela, waar Ali en zijn zonen begraven liggen. Het sjiisme vervangt het concept van het kalifaat, het politieke en geestelijke bestuur van de gemeenschap, door dat van het imamaat. In de sjiietische islam moet de imam een afstammeling zijn van Ali, een 'onfeilbare en onberispelijke gids' van het geloof, de bewaarder van de verborgen betekenis van de koran die door Mohammed aan Ali werd toevertrouwd. De meest verspreide sjiietische strekking (Iran, Irak en Libanon) vereert een profetische lijn van twaalf imams die afstammen van Ali. Vandaar dat de sjiieten in Iran ook de 'twaalftalligen' worden genoemd. Ali en zijn twee zonen zijn de eerste twee imams, terwijl de twaalfde en laatste, de Madhi, in het jaar 874 geheimzinnig verdween toen hij nog een kind was. Men noemt hem dan ook de 'verborgen imam', en in het mystieke sjiisme bekleedt hij de plaats van een messias naar wiens terugkeer op het einde der tijden wordt uitgekeken. Op het vlak van de doctrine eerbiedigt het sjiisme de soenna van Mohammed, maar aanvaardt het ook een groot aantal teksten en richtlijnen van zijn imams.

De Ismaëlieten (met de Aga Khan als geestelijke leider) vormen een dissidente stroming binnen het sjiisme. Zij worden 'zeventallig' genoemd, omdat ze slechts in de zeven eerste imams van de dynastie geloven. Hun naam komt van de zevende imam, Mohammed ibn Ismaël, die in 755 overleed en door de meerderheid van de sjiietische stroming niet wordt erkend. De Ismaëlieten regeerden in Caïro, dat een hoofdstad van de sjiieten was tot hun activisme hen ten val bracht en ze in de tiende eeuw werden opgevolgd door het fatimidische kalifaat van Egypte.

Terwijl het sjiisme voor de erfelijke weg kiest en voor een strenge, messianistische islam, geleid door een hiërarchie van geestelijken (ayatollahs en mullahs), opteert het soennisme voor de zuivere orthodoxie van de soenna, de traditie die door de profeet werd nagelaten en door zijn eerste gezellen werd opgetekend en verzameld, samengesteld uit verhalen en hadiths die rechtstreeks aan Mohammed worden toegeschreven. De koran en de soenna zijn de twee bouwstenen van de Openbaring, de onaantastbare fundamenten van de islamitische wet (sharia) en het recht (fiaf).

De soennieten (wereldwijd 90 procent van de moslims) willen dus authentiek trouw blijven aan de traditie, los van de dynastieke twisten die na de dood van de profeet ontstonden. In tegenstelling tot de sjiieten kennen ze geen centraal gezag. Historisch hebben ze zich verdeeld in vier grote scholen. Het malekisme werd in de zevende eeuw door Malik ibn Anas gesticht en heeft vooral ingang gevonden in de Maghreb en zwart Afrika. Het was lange tijd de speerpunt van het soennisme, door de overtuiging van zijn geleerden en oelema's dat zij de waarheid verkondigden.

Het hanafisme dankt zijn naam aan Abu Hanifa, die in 767 overleed, en is vooral representatief voor de niet-Arabische moslims (Turkije, Afghanistan, Pakistan, India, China). Het is een school die plaats inruimde voor ijtihad (het persoonlijke zoeken), hoewel dat in de loop der eeuwen verdrongen is geworden door taqlid (slaafse navolging).

Het chafiisme, geïnspireerd door imam Chafii, die in 820 in Caïro stief, is dominant in Egypte, Indonesië, Maleisië en Zuid-Oost-Azië. Ten slotte is er nog het hanbalisme, een fundamentalistische school die in Bagdad werd gesticht door Ahmad ibn Hanbal, die in 855 overleed. Dit is de strengste en vroomste strekking. Ze leeft vrijwel uitsluitend in Saoedi-Arabië en in Qatar.

Henri Tincq

© Le Monde

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234