Donderdag 29/09/2022

En kijk, daar gaan de hakken in het zand

Zonder bankenhervorming paraderen wij gezamenlijk naar de afgrond

Eindelijk - ook de Belgische banken gaan hervormen. Dat was al vier jaar lang de bedoeling, maar bepaald niet de praktijk. Een parlementaire onderzoekscommissie formuleerde in 2009 al behoorlijk scherpe aanbevelingen over de hervorming van het nationale bankenlandschap. Een institutionele splitsing van zaken- en depositobankieren moest er komen, een versterking van het toezicht, een forse versobering van de bonussen.

Maar anders dan in de VS of het Verenigd Koninkrijk, waar na gelijkaardige commissies tenminste een begin is gemaakt met re-regulering, gebeurde er in België op wetgevend niveau helemaal niets. Tot nu. Opgejaagd door een vervolgstudie van de Nationale Bank, al heel wat vager in de aanbevelingen dan de commissie, begrijpt de gewezen zakenadvocaat en huidig minister van Financiën Koen Geens dat het nodig is in elk geval iets te doen. In zijn ontwerp van bankenwet moet de kapitaalbasis van de banken omhoog - mits allerlei uitzonderingen. En moeten tradingactiviteiten die méér dan 2,5 procent van de totale balans beslaan, worden afgesplitst. Mits allerlei uitzonderingen. En kijk, daar gaan de hakken al in het zand.

Slim rookgordijn

Sinds het weekend voeren liberalen, socialisten en christendemocraten (en sinds gisteren ook het IMF) een symboolgevecht over spaarfiscaliteit. Dat debat dient in het beste geval als bliksemafleider, en in het slechtste geval als een slim rookgordijn, waarachter de échte discussie in de vergetelheid dreigt te verdwijnen.

Niet de uitlatingen van Gwendolyn Rutten en Bruno Tobback over de roerende voorheffing zijn belangrijk, wel de interventies van twee topbankiers die vorige week al met veel poeha de media-arena hebben betreden. In dat échte debat gaat het om het businessmodel van de bankiers, eerder dan om de belastingschaal voor de spaarders. Daar gaat het om de schaduwallianties die zich tijdens de afgelopen tweeënhalf decennia achter het spiegelglas van de nieuwe bankpaleizen hebben ontwikkeld.

De eerste spokesperson die op de scène werd geduwd, door het Belgische (en het Franse?) management van BNP Paribas Fortis, was de éminence grise Herman Daems. Behalve voorzitter van de raad van bestuur van BNP Paribas Fortis, was hij jaren dé promotor van de Gewestelijke Investeringsmaatschappij Vlaanderen. Een publiek investeringsvehikel is dat, waarmee de verzelfstandiging van het Vlaamse ondernemingskapitaal ten aanzien van de oude Belgische industrie werd ondersteund. Niet geheel zonder succes trouwens, zoals de buitenlandse commerciële successen én de groeiende politieke machtsopbouw door het Vlaamse exportpatronaat vandaag bewijst. Maar vindt niemand het opmerkelijk dat in les réseaux flamands de ontwikkeling van dat Vlaamse exportbedrijf als geheel congruent wordt gezien met de ondersteuning van uit de klauwen gegroeide Belgische bankinstellingen?

Iets gelijkaardigs kan worden opgemerkt bij het media-optreden van Thomas Leysen, de CEO van het chemieconcern Umicore én nieuwe voorzitter van de KBC-bank. Hij schoot de Belgische topbankiers al even vriendelijk te hulp. Terwijl de vraag levensgroot blijft of de klanten van die bank, typisch het Vlaamse kleinbedrijf en vele duizenden huishoudens uit de middenklasse, wel in die alliantie thuishoren.

De doelmatigheid van die allianties wordt steeds meer in vraag gesteld. Door critici binnen die machtsnetwerken zelf. Zij vragen zich steeds openlijker af of het nog wel gezellig is, zo allemaal samen in het bad. En vooral: van wie dat bad dan eigenlijk is. Zo iemand is Ivan van de Cloot, de ex-hoofdeconoom van ING en vandaag een van de denktankers van het Vlaamse ondernemerskapitaal. Hij houdt niet op zich te ergeren over de niet-hervorming van de banken, terwijl die ondernemers tegelijk schreeuwen om krediet. Of nog: Georges Ugeux, de gewezen official bij de New York Stock Exchange (NYSE), die bij de ondergang van Fortis met hart en ziel heeft gevochten voor een diepe herstructurering en sindsdien vanop een blog bij Le Monde zijn scherpe analyses loslaat op de Belgische banksector.

Wat is er zo bedreigend aan die kritiek? Waarom blijven de schaduwallianties domineren over argumenten? Dat lijkt alles te maken te hebben met het scheefgegroeide businessmodel waar die bancaire elites zich sinds de jaren 1990 omheen geslingerd hebben. En dat zich sindsdien als een voortschrijdend misverstand heeft ontwikkeld - met als eindresultaat Belgische banken met een opgeteld balanstotaal dat 3,3 keer zo groot is als de gehele nationale economie. Zelfs vijf keer zo groot in 2008! Dat model drijft op een zeer laag eigen kernkapitaal, dat als hefboom wordt gebruikt om fors te lenen op de interbankenmarkt (nu gedeeltelijk vervangen door nog goedkoper krediet van centrale banken). En vervolgens dat geleende kapitaal uit te zetten in zeer grote volume assets. Maar ondertussen krimpt het relatieve aandeel leningen op de balans. De baten van dat model komen niet de spaarders, en niet het kleinbedrijf op zoek naar krediet ten goede, maar het senior management en de aandeelhouders. Voor die laatsten zijn de balansen een materiële schat, waar ze hun vuisten stevig omheen hebben geklemd.

Nieuwe rampen tegemoet

Anders dan Daems en Leysen beweerden, leidt het verhogen van de kapitaalbuffers en het verkleinen van de bankbalansen niet noodzakelijk tot minder gulle kredietverschaffing. Anat Admati, hoogleraar financiële economie in Stanford, heeft twee weken geleden op werkbezoek in Nederland nog een keer uitgelegd dat het net omgekeerd werkt. Stabiele, degelijk gebufferde banken zullen zelf veel meer vertrouwen op de markt genieten, zowel bij institutionele financiers als bij spaarders. En zullen dus zelf makkelijker geld ophalen, om vervolgens méér, niet minder krediet te verstrekken. (Als reuzenbanken met instabiele balans vandaag ook goedkoop kunnen lenen, dan komt dat alleen maar door de staatsgaranties - doordat er op de markten vanuit wordt gegaan dat ze wel zullen worden gered als het morgen misgaat).

Waar het echt om gaat is dit. Omdat Europese banken nauwelijks eigen kapitaal aanhouden, kunnen aandeelhouders en senior management in goede tijden het geld naar buiten slepen, terwijl diezelfde partijen erin slagen om in slechte tijden, net door het verdampen van dat eigen kapitaal in het geheel van de balans, boekhoudkundig ogenblikkelijk in rook op te gaan.

Niet dat Admati er voor de Belgische elite veel toe doet. 'IJdele hoogleraren in de economie!', twitterde de chef van De Tijd onmiddellijk. 'Slogans, geen wetenschap!' - zonder dat hij zelf enige diepere verwantschap met die wetenschap dorst te etaleren. Wie spreekt er dat gezelschap tegen? Wie begrijpt er dat wij hier gezamenlijk naar de afgrond paraderen - vrolijk schommelend nieuwe rampen tegemoet?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234