Dinsdag 05/07/2022

Engelen en scherprechters

Schijn bedriegt: Antonio Muñoz Molina's nieuwe, overrompelend werkelijke roman 'Volle maan'

Volle maan, het ondertussen vijfde in het Nederlands vertaalde boek van de toonaangevende Spaanse schrijver Antonio Muñoz Molina (°1956), kreeg in Frankrijk veel meer lof toegezwaaid dan in Spanje, waar critici stilaan zuur beginnen te reageren op het grote (met name ook buitenlandse) succes van de auteur. Behalve uit afgunst is die lauwe respons in eigen land ook te verklaren uit de standpunten die Muñoz Molina steeds vrijmoediger inneemt, bijvoorbeeld in zijn spraakmakende columns voor het dagblad El País. In sommige kringen gelden zijn pleidooien voor burgerzin en elementair fatsoen als moraliserend en achterhaald.

Die pleidooien klonken al door in de verkapte autobiografie Ruiter in de storm, en zeker in zijn herinneringen aan zijn diensttijd, Strijdlust, maar veel minder in het vroege werk. De werkelijkheid heeft de mythe als het ware ingehaald: had de schrijver aanvankelijk, in de bevlogen speurdersroman Winter in Lissabon bijvoorbeeld, nog behoefte aan Angelsaksische voorbeelden en het romantiseren van literatuur, film en jazz, sindsdien valt daar niet veel meer van te merken: Muñoz Molina zoekt het nu dichter bij huis. In een Zuid-Spaans stadje wordt op een kille oktoberavond de negenjarige Fatima op gruwelijke wijze vermoord. De met het onderzoek belaste inspecteur is pas in de stad aangekomen na vijftien jaar dienst in Bilbao. Hij maakt er een erezaak van de dader te vinden, helemaal wanneer twee maanden later een ander meisje, Paula, slechts op het nippertje aan de dood ontkomt. Meer dan de identiteit van de moordenaar wil de inspecteur diens drijfveren kennen, en tegelijk probeert hij in het reine te komen met zichzelf en zijn eigen pijnlijke verleden. Wanneer hij de dader na een moeizame speurtocht weet in te rekenen, neemt meteen een gevoel van leegte van hem bezit: nu de stukjes van de puzzel in elkaar zijn gepast, beseft hij dat het hem daar niet om begonnen was, en dat hij het antwoord op de vragen die hem werkelijk bezighouden niet zal vinden.

De beklemmende sfeer van de roman vloeit voort uit de bezwerende stijl die al Muñoz Molina's proza kenmerkt en uit de knappe perspectiefwisselingen. Als een kameleon vereenzelvigt de verteller zich afwisselend, ook in redeneertrant en taalgebruik, met een van de personages: de inspecteur, de dader, diens slachtoffertjes, de aardige onderwijzeres Susana Grey en haar leerstellige ex, de hoogbejaarde rode pater Ordua. Het wordt met zoveel inleving gedaan dat zelfs de monologue intérieur van de moordenaar, vol onvrede met het eigen lot, diepgewortelde wrok en heerszucht, indruk maakt - hoezeer vernedering het slechtste in de mens naar boven haalt, wordt in dit relaas wel heel duidelijk. Tegelijk weigert de auteur zich door enige verzachtende omstandigheid te laten vermurwen en waarschuwt hij voor de banalisering van geweld: zodra het ondubbelzinnige afgrijzen wijkt voor toegeeflijkheid, is het hek voorgoed van de dam.

Een ander stijlmiddel van Muñoz Molina, dat aan zijn generatiegenoot Javier Marías doet denken, is de haast obsessionele herhaling van enkele motto's, bijvoorbeeld het ook in B-films gangbare adagium dat de ogen de spiegel van de ziel zijn. Door zijn onwankelbare geloof in de overeenkomst tussen lichaam en ziel dringt pater Ordua er bij de inspecteur op aan vooral naar de ogen van de mensen te kijken. Maar het gezicht van de dader blijkt ten slotte uitdrukkingsloos.

De wetenschap brengt evenmin uitkomst. Net als de systematische handelwijze van de inspecteur zelf, die van alle dingen die iedereen die oktoberavond gedaan of gezien had een overweldigend, zinloos bouwwerk heeft opgetrokken, moet het indrukwekkend aantal genetische aanwijzingen die gerechtsarts Ferreras heeft verzameld het afleggen tegen Susana's intuïtieve ingeving dat de maan een sleutelrol in het hele misdadige opzet speelt.

Bij nader inzien gebeurt alles wat er in deze roman toe doet, zowel de ontvoeringen van de meisjes als de toenadering tussen de inspecteur en de onderwijzeres, inderdaad bij volle maan, wanneer alles iets roerloos en onwezenlijks krijgt, de werkelijkheid opgeschort lijkt. Zowel het motto van de ogen als dat van de maan legt verbanden tussen personages die op het eerste gezicht elkaars tegenpolen zijn: tussen de stugge inspecteur in zijn Spartaanse flat en de openhartige Susana, maar ook tussen de nietszeggende, terughoudende blik van de inspecteur en die van de moordenaar, niet toevallig de twee enige hoofdpersonages die naamloos blijven.

De verwantschap tussen schuldige en onschuldige is niet zo vreemd, net zo min als de nogal ongeloofwaardige bekering van de dader aan het eind wezenlijk verschilt van de gedaanteverwisseling die de inspecteur sinds zijn verhouding met Susana heeft ondergaan. Pas laat dringt het tot hem door dat hij in zijn moeilijke kindertijd ook nooit tederheid heeft gekend en daarom niet in staat is zijn gevoelens onder woorden te brengen. Daarenboven torst hij een schuld: die van de mislukking van zijn huwelijk en de gezondheidstoestand van zijn vrouw, die na vijftien jaar lang de hel van Baskenland, waar politieagenten het geliefkoosde doelwit zijn voor ETA-aanslagen, te hebben moeten ondergaan in een instelling voor geesteszieken is beland.

De rechtlijnigheid die Muñoz Molina weleens wordt aangewreven heeft alles met principes te maken en weinig met eenduidigheid. Hij is de kampioen van de nuance, de tact en zelfs van het mededogen. Jammer alleen dat hij de verleiding om alle verhaallijnen bij elkaar te laten komen niet heeft kunnen weerstaan: de spectaculaire ontknoping, het nadrukkelijke afscheid van alle partijen, het boek had zonder gekund.

Waarom Muñoz Molina zich zo tot de roman aangetrokken voelt, spreekt voor zich. Het genre leent er zich uitstekend voor het concrete menselijke verkeer in kaart te brengen zonder ooit een sluitend antwoord te hoeven geven op de volgende verzuchting: "In wat voor labyrinten raakten de gevoelens van mannen en vrouwen verzeild, krachtens welke wet veranderden ze afwisselend in engelen en scherprechters, in beulen en slachtoffers van elkaar, in een eindeloze herhaling, zonder dat ze er iets van leerden of even rust kregen, zonder dat ze iets opstaken van het doorstane leed of zich ooit helemaal lieten ontmoedigen door de zoveelste mislukking?"

Over het algemeen deelt de auteur Susana's neiging om grote waarde te hechten aan de kleine dingen des levens en troost te putten uit allerlei weinig ophefmakende uitingen van genegenheid. Net als voor deze anders zo nuchtere vrouw is voor Muñoz Molina de schoonheid van plekken of voorwerpen in zijn omgeving van groot belang en ervaart hij banaliteit bijna als een persoonlijke belediging. Wat ook verklaart waarom hij zijn stijl en de opbouw van zijn boeken tot het uiterste verzorgt, en waarom hij zo goed is in het oproepen en benoemen van een bepaalde sfeer. Zoals na de verdwijning van Fatima, als alles zich voor haar ouders aaneenrijgt "met die rimpelloze vanzelfsprekendheid die je je altijd herinnert na onheil en waarnaar je dan hevig terugverlangt".

Die opmerkzaamheid voor elk aspect van het leven krijgt in Volle maan gestalte in de alomtegenwoordigheid van het trefzekere detail, dat meestal geen ander doel heeft dan het versterken van de werkelijkheidsillusie van fictie - een illusie die Muñoz Molina steeds ernstiger neemt.

Antonio Muñoz Molina (uit het Spaans vertaald door Ester van Buuren), Volle maan, De Geus/Epo, Breda/Berchem, 415 p., 998 frank.

(illustratie op het stofomslag van 'Volle Maan')

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234