Dinsdag 09/08/2022

'Er is hier niets, dus je kunt van alles'

Voor het eerst in meer dan vijftig jaar vertrekken meer Spanjaarden uit de grote stad naar het platteland dan andersom. Een nieuwe generatie Spanjaarden keert terug naar de dorpen van hun voorouders. Steven Adolf

e hadden genoeg van het stadse leven. De drukte, de vervuiling en het jachtige bestaan in Barcelona trokken hen niet langer. Jorge González (33) en Carlota Auría (34) draaiden naar eigen zeggen 'een knop in hun hoofd om' en begonnen zeven jaar geleden een klein hotel in Concilio, een veeg op de kaart in het verlaten land van Aragón.

"Een magische plek", zegt Jorge over Concilio. Op een dik half uur rijden van de provinciestad Huesca vormen de uitlopers van de Pyreneeën hier een grillig landschap van rivierdalen met amandelboomgaarden waar kuddes schapen grazen. Een paar kilometer verderop pieken ovale rotsformaties meer dan driehonderd meter loodrecht de lucht in. Bergbeklimmers plakken als stipjes tegen de bergwand, die roze oplicht in het avondrood. Gieren zeilen met fluitende vleugels voorbij op de thermiek.

Vloekverbod

Meer dan een smalle straat met vijf huizen en schuren die vanaf de weg het rivierdal in loopt, is Concilio niet. 'Hier niet toegestaan te vloeken', zo melden de verweerde geëmailleerde bordjes aan de muren. Acht eeuwen terug stond hier waarschijnlijk een groot klooster, vermoeden Jorge en Carlota, vandaar dat vloekverbod. Vanaf 1215 wordt het gehucht bewoond door dezelfde vijf families. Totdat de leegloop begon, het platteland ontvolkt raakte en huizen hooguit in de zomervakantie weer bezet waren.

Jorge (musicus) en Carlota (meester in de rechten, criminologe) volgden de weg terug naar het land dat ooit door hun ouders werd verlaten. We zitten bij het haardvuur in hun kleine hotel, in de ruimte die ooit de stal was voor het vee. Waar nu de gasten slapen lag vroeger het hooi op zolder. De wanden hangen vol met kunst en instrumenten, in de tuin staan beelden geëxposeerd. De vloer wordt energiebesparend geothermisch op temperatuur gehouden. Zoon Diego (2) dribbelt rond op zoek naar zijn step. "Hij was de eerste baby die in 51 jaar in Concilio werd geboren", vertelt Carlota. Het haalde het nationale televisienieuws.

Spanje was het land in West-Europa waar de trek naar de grote stad het laatst op gang kwam en zich het snelst voltrok. Zoals bij de familie van Carlota Auría die in de jaren zestig naar Zaragoza trok. Heel Aragón, een gebied groter dan België, stroomde leeg in die dagen. Met gemiddeld 27 inwoners per vierkante kilometer werd het een van de dunst bevolkte streken van West-Europa. De helft van de 1,3 miljoen inwoners leeft in de regiohoofdstad Zaragoza. Daarbuiten heerst de leegte. Honderden dorpen en gehuchten zijn verlaten of worden bewoond door een handjevol gepensioneerden.

In enkele tientallen jaren werd een plattelandscultuur weg gevaagd die eeuwenlang min of meer onveranderd was gebleven, zo schreef de Aragonese cineast Luis Buñuel nostalgisch in zijn memoires in de jaren tachtig. In het wijdse land bleven vooral de ouderen achter. In de steden groeiden nieuwe generaties op die de boerenbuiten vooral kenden van vakanties.

Jorge González en Carlota Auría groeiden op in Zaragoza en trokken later richting Barcelona. Beiden bevestigen dat ze de grote stad eigenlijk wel een beetje voor gezien hielden. Te vol, te druk, te weinig groen. Maar hun terugkeer had vooral ook te maken met 'het project'. "Het begon omdat we iets wilden doen met die vervallen stal", zegt Carlota "In deze zone ben je boer, of je doet iets in het toerisme." In hun geval werd het dus een klein hotel. Veel van de nieuwkomers zoeken het in het toerisme. Vooral de bedrijfjes in avontuurlijke sporten zijn in zwang: bergbeklimmen, kanoën, rafting, speleologie en parapente.

Landbouwtechnisch ingenieur Alejandro Ascaso (38) en architecte Àngels Catellarnau (35) gooiden het over een andere boeg toen ze besloten te vertrekken uit de stad. Ze werden de drijvende kracht achter hun eigen wijnmerk Edra. Naast de invalsweg naar Ayerbe, een paar kilometer verwijderd van Concilio, rijst hun bodega op uit het landschap. Het betonnen casco, bekleed met isolerende klimplanten, is een 'ecologisch' ontwerp van Catellarnau.

De familie van Ascaso boerde hier al eeuwen. In het graan dat zijn vader verbouwde zag Alejandro weinig toekomst, maar andere mogelijkheden waren er volgens hem genoeg. "Dit land heeft de bodem bereikt. Er is niets meer, dus kun je hier van alles beginnen", zegt Ascaso. We inspecteren de roestvrijstalen vaten in hun bodega. Van het gebouw tot de machines en de teelt van de druivenrassen: alles moesten ze zelf uitvinden. "We hebben er hard voor moeten werken, maar het begint te lukken", zegt Ascaso.

Guggenheim in Bilbao

Hun wijn, inmiddels in vier varianten op de markt met een productie van ongeveer 60.000 flessen per jaar, heeft zeker de aandacht getrokken. Edra wordt inmiddels geschonken in het sterrenrestaurant van het Guggenheim Museum in Bilbao. Catellarnau begon daarnaast in de oude kippenstal van haar grootmoeder een ecologisch architectenbureau. Ze werkt met traditionele natuurproducten, zoals de blokken klei en stro waar ook hun eigen huis uit wordt opgetrokken.

Het platteland lijkt ook meer in trek bij de categorie zelfstandigen, die vanuit huis aan de slag gaan. Joan Morales (42) en zijn vrouw Alba Cruells (41) besloten hun directeursposities bij grote multinationals in Barcelona op te geven en verhuisden naar het Aragonese Buera, een gehucht met 40 inwoners. "Het had ook Japan of Nieuw-Zeeland kunnen worden", vertelt Morales in het huis dat ze in het dorp lieten bouwen. "Maar Buera had eigenlijk alle kwaliteit die we zochten." De natuur van de Pyreneeën ligt om de hoek en een heuvel verderop verrijst Alquézar, een middeleeuwse vestingstadje dat rechtstreeks lijkt weg geplukt uit het decor van De Naam van de Roos.

Vanuit huis beheren Morales en zijn vrouw een aantal onlinewinkels. Vijf jaar geleden streken ze hier neer en lieten een ruim huis bouwen, compleet met geothermische verwarming, sauna en zwembad in de tuin. Ze hebben de stad nog geen moment gemist. "Als je het besluit neemt op het platteland te komen wonen mis je de winkels en het uitgaan niet, het is een andere manier van leven", aldus Morales. Net als de andere pioniers onderstreept hij echter vooral de praktische voorwaarden voor een succesvol bestaan op het Spaanse platteland: een goede internetverbinding, ontsluiting door nieuwe snelwegen en het bezit van een auto.

Verhalen van een succesvolle terugkeer naar het platteland trekken de aandacht in een tijd dat Spanje wordt geteisterd door een zware economische crisis waarvan het einde nog niet in zich is. Met een werkloosheid die inmiddels is opgelopen tot 26 procent en die de helft van de Spaanse school- en universiteitsverlaters zonder werk achterlaat, lokt het platteland als een toevluchtsoord voor de groeiende misère in de grote steden. Lokale informatie- en adviesbureaus voor plattelandsontwikkeling werden het afgelopen jaar platgebeld.

"Iedere Spanjaard heeft zijn wortels buiten de grote stad. Er staan nog huizen, er woont achtergebleven familie. Als er geen geld meer is wordt daar vaak een beroep op gedaan", bevestigt sociaal geograaf Enrique Ruíz. "Maar dat is toch vooral tijdelijk en uit noodzaak. Een definitieve terugkeer vereist werk." En ook buiten de stad heerst de crisis. De boeren hebben het moeilijk, het toerisme is al een aardig verzadigde markt. Het idee dat het platteland een reservebuffer aan werk en inkomen biedt is volgens de onderzoeker een misvatting. En wie zijn eigen werk niet meeneemt via internet zal moeten investeren. En zelfs met goede ideeën hoef je niet meer aan te kloppen bij een Spaanse bank. De cijfers bevestigen dat de terugkeer naar het platteland met de crisis in een dip is gekomen. In 2007, het jaar dat de crisis in de VS toesloeg, vertrokken per saldo nog 17.000 Spanjaarden richting platteland. Daarna liep het snel terug. In- en uitstroom naar het platteland houden elkaar nu in evenwicht.

Vier kinderverzorgsters

Hoewel de nieuwe plattelanders nog maar een klein deel van de bevolking uitmaken is hun invloed verhoudingsgewijs groot. Op veel plekken wordt de lokale economie van een langzame wurgdood gered. Winkels krijgen weer klanten. Scholen hoeven niet te worden gesloten. In Ayerbe heeft de crèche sinds kort weer 26 kinderen. Dat betekent werk voor vier oppassers. Onderzoeker Ruíz zegt dat veel gebieden nog steeds op de rand van een 'biologische instorting' staan. "Weinig geboortes en veel vergrijzing", vat hij samen. "Het is afwachten of er voldoende mensen terugkeren om het tij te keren."

De nieuwe plattelandsbewoners lijken in ieder geval niet te denken aan een terugkeer naar de stad. "Alles is in de buurt", zegt Àngels Catellarnau. "En als het nodig is zitten we in een halfuur in het centrum van Barcelona." Ook Jorge González telt zijn zegeningen: "Geweldige natuur, schone pure lucht die je inademt, paddestoelen plukken met je zoontje." Muziek en boeken koopt hij via internet. "Je wordt hier waarschijnlijk niet rijk van. Maar het gaat ieder jaar een beetje beter met het werk. En dat is zeker in de crisis in Spanje hier veel waard", zegt Jorge. "Ons vertrek uit de stad is een goed besluit geweest."

'Kwaliteit van leven' geeft doorslag

De ontvolking van het Spaanse platteland lijkt tot stilstand gekomen."We zagen de afgelopen jaren dat in de stromen tussen dorpen en steden per saldo meer mensen naar kleine dorpen trokken", zegt sociaal geograaf Enrique Ruíz van de Universiteit van Zaragoza, de hoofdstad van Aragón. Ruíz heeft juist een onderzoek afgerond naar de achter- grond van de nieuwe terugkeerders. De conclusies: van een massale trek uit de stad is geen sprake. Maar op de kaart verschijnen steeds meer kolonisten in dunbevolkte, bijna verlaten dorpen. Het saldo waarmee kleine Spaanse dorpen groeien is nog bescheiden, blijkt uit de statistieken: 166.000 mensen in 14 jaar tijd. Neo-rurales, de nieuwe plattelanders, zijn vaak ondernemende twintigers en dertigers die proberen te leven van toerisme of landbouw. Maar als belangrijkste reden wordt een hogere kwaliteit van leven genoemd. "De rust en de natuur. Meer contact met de mensen uit je omgeving. Dat is belangrijk voor de nieuwe plattelanders", aldus Ruíz.Het middeleeuwse vestingstadje Alquézar, aan de voet van de Pyreneeën. Een stel uit Barcelona is vlakbij komen wonen: ze runnen onlinewinkels en genieten vooral van de rust.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234