Zondag 28/11/2021

InterviewGérard Araud

Ex-diplomaat Gérard Araud: ‘Europa is een oude dame geworden. De Amerikanen interesseren zich niet meer voor ons’

Gérard Araud was onder meer de Franse ambassadeur in Washington van 2014 tot 2019. Beeld BELGAIMAGE
Gérard Araud was onder meer de Franse ambassadeur in Washington van 2014 tot 2019.Beeld BELGAIMAGE

Het machtsevenwicht verplaatst zich naar Oost-Azië, waar China en de VS tegenover elkaar staan. De Franse voormalige topdiplomaat Gérard Araud duidt de Europese pogingen om nog mee te tellen.

Het Nederlandse fregat Zr.Ms. Evertsen heeft de haven van Singapore verlaten en ligt weer op koers naar thuishaven Den Helder, na een reis van zeven maanden langs onder meer Japan en Zuid-Korea. De belangrijkste etappe van de missie was de doorvaart van de Zuid-Chinese Zee, in een eskader met het Britse vliegdekschip de HMS Queen Elizabeth. Het eskader kreeg eind juli een stevige waarschuwing, toen het in de buurt kwam van de zee die Peking als een binnenwater beschouwt. Haal geen ‘onbetamelijke daden’ uit, was de boodschap in de Chinese staatskrant Global Times. “Het Volksbevrijdingsleger is in hoge staat van paraatheid.”

Het Britse vliegdekschip HMS Queen Elizabeth (vooraan) ontmoette begin oktober Japanse en Amerikaanse marineschepen in de Filipijnse Zee. In het gevolg onder meer het Nederlandse fregat Zr.Ms. Evertsen.  Beeld AP
Het Britse vliegdekschip HMS Queen Elizabeth (vooraan) ontmoette begin oktober Japanse en Amerikaanse marineschepen in de Filipijnse Zee. In het gevolg onder meer het Nederlandse fregat Zr.Ms. Evertsen.Beeld AP

Nu was de dreiging van een conflict met de Chinese marine niet groot, dit soort schoten voor de boeg zijn standaard als er weer eens buitenlandse marineschepen door de Zuid-Chinese Zee varen. Toch kan het zomaar een keer fout gaan, waarschuwt de Franse voormalige topdiplomaat Gérard Araud. De meeste oorlogen beginnen met een incident en als er een plaats is waar zo’n incident dreigt, is het wel de Zuid-Chinese Zee.

Oplopende spanningen

Gérard Araud: “De Amerikaanse marine vaart geregeld dicht langs de Chinese kust, duizenden mijlen van hun eigen land. De Amerikanen vinden dat normaal, maar voor Peking ziet het eruit alsof ze omsingeld worden. Dat zorgt voor oplopende spanningen en dat kan tot incidenten leiden. Wat gebeurt er als twee kapiteins van verschillende kanten ongecontroleerd handelen?”

Voorkomen moet worden dat zo’n incident uit de hand loopt, zegt Araud, die zich op de sociale media profileert als kritisch observator van de internationale relaties. “Het is heel belangrijk dat de VS en China elkaar weer gaan ontmoeten. Een reguliere politieke dialoog is echt nodig, daarin kan je zorgen dat een incident niet escaleert. Zoiets ontbreekt nu en als het escaleert, kan Europa meegezogen worden.”

En stel dat het niet om een incident gaat, maar een bewuste aanval. Wat gebeurt er als het Volksbevrijdingsleger ineens oprukt naar Taiwan? Araud, beslist: “Dat zullen de Chinezen echt niet doen. Ja, er komen geregeld Chinese vliegtuigen dicht bij Taiwan, maar ondertussen zitten er ook Amerikaanse militairen op dat eiland. Zolang de Taiwanezen niet officieel de onafhankelijkheid uitroepen, vallen de Chinezen niet aan.”

Kerngebied van de toekomst

Om de spanningen en risico’s goed te kunnen begrijpen, moeten we eerst even stilstaan bij het belang van de regio rond het zuiden en oosten van Azië. Die wordt door de meeste experts ‘Indo-Pacific’ genoemd: grofweg het noordelijke deel van de Indische Oceaan, het westen van de Stille Oceaan en zeeën en kustgebieden eromheen.

“Iedereen weet: een groot deel van de toekomst van de mensheid zal zich afspelen in het nieuwe kerngebied, de Indo-Pacific. Dat heeft een veelbelovend groeipotentieel, de innovatieve, nieuwe economie verplaatst zich van het Atlantisch gebied daarheen. En die ontwikkeling wordt de komende decennia gekleurd door de rivaliteit tussen de VS en China.”

De glorie van het Franse en Britse verleden

Kan en moet Europa een eigen rol spelen in de strijd tussen die grootmachten? Araud: “Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk zeggen: als er actie is, moeten wij erbij zijn. Ze willen bij de grote jongens aan tafel zitten. Dat is deels te verklaren uit de glorie van hun verleden. Vanuit de andere Europese hoofdsteden lijkt dat misschien vreemd. In Oost-Europa is de belangstelling voor de Indo-Pacific nog kleiner, dus er moet een Europees compromis gevonden worden voor een gezamenlijke strategie.”

De Franse belangstelling voor de Indo-Pacific heeft een logische verklaring: Frankrijk heeft veel overzeese gebiedsdelen in die regio, van Réunion tot Nieuw-Caledonië en Polynesië, met in totaal meer dan anderhalf miljoen inwoners. Het is bovendien een enorm gebied, 90 procent van de Franse exclusieve economische zone bevindt zich daar.

Amerikaanse mariniers bekijken een Brits vliegdekschip tijdens gezamenlijke militaire oefeningen in de Filipijnse Zee in augustus 2020. Beeld Hollandse Hoogte, Abaca Press
Amerikaanse mariniers bekijken een Brits vliegdekschip tijdens gezamenlijke militaire oefeningen in de Filipijnse Zee in augustus 2020.Beeld Hollandse Hoogte, Abaca Press

Maar de Europese belangstelling voor de regio wordt vooral geprikkeld doordat de Amerikaanse aandacht naar de Indo-Pacific verschuift. Ondertussen bemoeien de Verenigde Staten zich minder met Europa, zegt Araud, en die ontwikkeling moet in de meeste hoofdsteden nog doordringen.

“In Europa willen veel landen niet zien dat de VS wegsluipen uit onze regio. De stemming is: vergeet me niet, we zijn nog steeds relevant.” Araud geeft toe dat het wat ouderwets overkomt, maar maakt toch de vergelijking met een man die vertrekt terwijl zijn echtgenote dat niet kan accepteren en probeert hem tegen te houden.

“Europa is een oude dame geworden. Bij het bezoek van Biden kregen we een klopje op de schouder en op ons achterste, maar de Amerikanen interesseren zich niet meer voor ons. Europa wordt irrelevant.” Het achterliggende verhaal, zegt Araud, is dat de Verenigde Staten hun rol in de wereld beperken. “Ze willen niet meer overal politieagent spelen.” Dat blijkt ook uit de terugtrekking uit Afghanistan.

Laten zien dat we er nog toe doen

Ondertussen maken de VS de draai naar Azië, de groeimotor van de wereld. In de Europese Unie is wel doorgedrongen dat Europa mee zal moeten met deze ontwikkeling en daarom heeft de EU een strategie voor de Indo-Pacific opgesteld. Heel scherp omlijnd is die niet, zegt Araud. “Het is vooral: laten zien dat we er nog wel toe doen. Europa is bang om een ‘sideshow’ te worden (een bijzaak, GM).”

Laat het duidelijk zijn, zegt Araud: in militaire termen speelt Europa inderdaad een bijrol en veel meer zit er ook niet in. Schepen naar de Indo-Pacific sturen maakt in de praktijk weinig verschil. De Amerikaanse marine is zoveel groter en bovendien zoekt Washington vooral samenwerking met partners in de regio, zoals Australië en Japan.

Dat bleek wel op de avond van 15 september, toen de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk en Australië een nieuw militair samenwerkingsverband aankondigden: Aukus. Het eerste doel daarvan is Australië aan nucleair aangedreven onderzeeërs helpen. Een contract voor de levering van conventionele onderzeeërs uit Frankrijk werd achteloos verscheurd.

Was het toeval dat Aukus werd gepresenteerd vlak voor de EU haar strategie voor de Indo-Pacific bekend zou maken? Ja, zegt Araud. “Het was een geval van totaal disfunctioneren in Washington. Maar er blijkt ook wel uit dat ze zich daar totaal niet bekommeren om Frankrijk of Europa.”

De Australische premier Scott Morrison kondigt het nieuwe militaire pact Aukus aan, geflankeerd door de Britse premier Boris Johnson en de Amerikaanse president Joe Biden.  Beeld EPA
De Australische premier Scott Morrison kondigt het nieuwe militaire pact Aukus aan, geflankeerd door de Britse premier Boris Johnson en de Amerikaanse president Joe Biden.Beeld EPA

Hoe kan het dat NAVO-partners niet werden ingelicht over deze belangrijke strategische ontwikkeling? “Ik ben ambassadeur geweest in Washington, de Amerikaanse regering is in mijn ervaring altijd chaotisch geweest. Vergelijk het met een dinosaurus: een groot lichaam met een lange nek en een klein hoofd. Het duurt lang voor informatie uit dat hoofd bij het lichaam aankomt.” In Frankrijk gaat dat heel anders, zegt Araud. “Ik heb ook bij Buitenlandse Zaken in Parijs gewerkt, daar nam ik de telefoon op, belde twee mensen en de zaak was geregeld.”

Toch denkt Araud niet dat Aukus de Europese samenwerking met de Amerikanen op termijn schaadt. “Het is een Frans verhaal, geen Europees. Frankrijk had dat contract voor onderzeeërs zelf aan de Duitsers ontfutseld, in Berlijn zullen ze vanwege Aukus de champagne wel ontkurkt hebben!”

Europa wil geen oorlog

Wat kan het verdeelde Europa dan wel doen? In de eerste plaats, zegt Araud: een debat voeren over deze ontwikkelingen. “Wat doen we als er een militair incident komt met de Chinezen? Europa wil geen oorlog, dat is wel duidelijk, al was het maar vanwege de handelsbelangen. Dat geldt zeker voor de Lage Landen, juist handelsnaties zullen conflicten willen voorkomen.”

Volgens Araud vallen de Europese en Amerikaanse belangen, als het om economische zaken gaat, wel grotendeels samen. “De Chinezen gedragen zich onacceptabel. Ze stelen bedrijfsinformatie, ze spelen vals, ze hacken.”

Hij wijst ook op de grote technologische veranderingen, met de opkomst van kunstmatige intelligentie en ethische vragen die daaromheen spelen. “Er ontstaan twee modellen: een liberaal en een autoritair. Hier moeten de Europeanen zeker samenwerken met de Amerikanen, dat is belangrijker voor onze toekomst dan militaire zaken.”

Maar de belangen gaan niet altijd gelijk op. Zo is er bijvoorbeeld de Nederlandse chipmachineproducent ASML die graag toptechnologie, van groot strategisch belang bovendien, wil exporteren naar China. Het bedrijf ziet een mooie markt voor zijn modernste apparaten in China, maar de Verenigde Staten zetten Den Haag onder druk om geen exportvergunning af te geven.

Araud wil niet op dit speciale geval ingaan, maar ziet wel een patroon. “Er komen meer van dit soort zaken en wat doen we dan?” Hij heeft wel een suggestie: “Tijdens de Koude Oorlog bestond de Cocom, waarin de westerse landen overlegden welke technologie naar het Oostblok geëxporteerd mocht worden. Misschien hebben we weer zoiets nodig.”

Want zoals het nu gaat, speelt Europa nauwelijks een rol. “De Nederlandse regering wordt de les gelezen door de Amerikanen, die willen bepalen wat ze wel en niet mogen exporteren. Maar dat moet wel wederzijds gebeuren, wat exporteren zij allemaal? Het gaat erom dat de Europese Unie een gezamenlijk standpunt heeft. Zo lang dat niet zo is, kunnen de Verenigde Staten onze arm omdraaien.”

China bedreigt ons niet

Araud waarschuwt in het algemeen voor het al te gemakkelijk meegaan in Amerikaans confrontatiedenken. “China bedreigt ons niet, er komen geen Chinese tanks deze kant op. Laten we ook kijken naar andere landen in de Indo-Pacific. Indonesië, Thailand en de Filipijnen willen geen kant kiezen. Zelfs Japan wil China niet als vijand.”

Ook de Europese Unie benadert China omzichtig als het om militaire zaken gaat. “De EU zegt: China is geen vijand maar een ‘systemische rivaal’. Onze belangen liggen dichter bij de Amerikaanse, maar we zitten niet helemaal op dezelfde lijn.” Waar zitten de verschillen dan tussen de Amerikaanse en de Europese benadering?

“Je moet een onderscheid maken tussen militaire zaken en de rest. Dan gaat het niet alleen om de economie, maar ook om het klimaat, cyberspace, mensenrechten. Dat kunnen we niet allemaal aan de Amerikanen en de Chinezen overlaten.” In deze zaken zal Europa een plek aan tafel moeten hebben, meent Araud.

Maar als het puur over militaire zaken gaat, dan bepleit hij terughoudendheid, al was het maar omdat Europa wel andere zorgen heeft. “Kijk naar onze directe omgeving: Oekraïne, Syrië, Libië, de Sahel. Die staan allemaal in brand en de Amerikanen gaan de problemen daar niet oplossen. Hun boodschap is: we komen jullie wel helpen als de Russen aanvallen. Dus welke keuze moet Europa dan maken?”

Die discussie binnen de EU is nog niet uitgekristalliseerd. De Fransen willen wel aan tafel zitten met de grote jongens, zegt Araud. “Maar Duitsland wil geen macht, dat is altijd zo. Dat wil een groot Zwitserland zijn, Deutschland AG (NV Duitsland, red.). Militair speelt Europa een secundaire rol.”

Wie is Gérard Araud?

Gérard Araud (68) profileert zich de afgelopen jaren als een scherp criticus van het Europese en Amerikaanse buitenlandse beleid. Ook als Franse ambassadeur in Washington (2014-2019) uitte hij zich niet altijd even diplomatiek. Toen Donald Trump gekozen was als president, tweette Araud: “Na de brexit en deze verkiezing is alles mogelijk. Een wereld stort in voor onze ogen. Verbijstering.”

Araud was eerder ambassadeur in Israël en hij leidde de Franse vertegenwoordiging bij de Verenigde Naties in New York. Hij is geboren in Marseille en onder meer opgeleid aan de eliteschool Ena in Parijs. Araud uitte zich als eerste hoge Franse diplomaat openlijk als homoseksueel en hij heeft een relatie met de bekende fotograaf Pascal Blondeau.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234