Maandag 03/10/2022

'Festival tegen de muzikale consumptie'

Philippe Herreweghe is een eeuwige twijfelaar, een vragensteller, misschien zelfs in de grond van zijn hart een cultuurpessimist. Paradoxaal genoeg wordt dat nergens zo duidelijk als op de plaats waar hij het meest kan doen wat hij zelf wil, op zijn eigen festival, dat zondag eindigde, de 'Académies musicales' in Saintes. Een terugblik van onder de zon van de Charente Maritime.

Sinds jaren geeft Philippe Herreweghe de indruk in Saintes aan de weg te timmeren: van het barokfestival uit de geitenwollensokkentijd, dat zichzelf had overleefd, heeft hij eerst een laboratorium voor oude muziek willen maken. Later heeft hij het moeten behoeden voor de recuperatie door wat hij het 'conservatieve Franse Versaillisme' noemt, een beweging die de oude muziek wil misbruiken voor een reveil van het ancien régime. En nu streeft hij naar een 'festival tegen de muzikale consumptie'.

"De enige motor die ik nobel vind is mijn enthousiasme voor wat ik speel." Idealistische woorden, die echter telkens weer gepaard gaan met twijfel over de toekomst van deze manier van muziek maken. Herreweghe twijfelt niet aan zijn publiek: "Telkens ik in mijn festival iets nieuws introduceer, loopt er een gedeelte van het publiek weg maar komt er een nieuw, enthousiaster bij." Wat hem wel verontrust, is de economische haalbaarheid - "Zal men voor goede muziek geld blijven geven?" - en de culturele onderbouw: sinds de mensen meer naar cd's luisteren dan zelf muziek te maken en het concertleven geen vanzelfsprekend bestanddeel van het burgerlijke bestaan meer is, zijn zekerheden weggevallen.

Omdat de uitvoering van renaissancemuziek naar zijn mening nog maar even ver staat als die van de barokmuziek in de 'pioniersperiode', wil hij in Saintes de weinige mensen uitnodigen die - "met vallen en opstaan" - ernstig met deze muziek bezig zijn: Paul Van Nevel dus, of Roberto Festa van het ensemble Daedalus - "een wandelende encyclopedie". De concerten van Van Nevel met 'Lamentationes Jeremiae Prophetae' waren inderdaad al enkele jaren sterke rustpunten in het festival. Nu ze van middernacht naar de late avond zijn verplaatst en concertlengte hebben gekregen, zijn ze iets van hun intimiteit en kracht kwijt. Ik hoorde het Collegium Vocale onder leiding van Van Nevel lamentaties van Mahu, Gallus en Victoria zingen; alleen die laatste zouden een indrukwekkend middernachtsconcert opgeleverd hebben.

De barokmuziek lijkt voor Herreweghe wel op een saturatiepunt gekomen. Enkel Bach blijft permanent aanwezig in de programma's. Nog altijd is er bijna elke middag een cantate of ander werk van hem te horen. "Ik vertrouw dat toe aan mensen die ik persoonlijk ken en waardeer en van wie ik vind dat ze zichzelf niet tussen Bach en de luisteraar plaatsen." Christophe Coin is zo iemand: als hij op een middag de tweede cellosuite van Bach speelt, klinkt dat donker, ernstig, ingetogen. De sarabande lijkt wel een lijkstoet (en herinnert meer nog dan anders aan de 'Pompe funèbre' uit Couperins tweede gambasuite); de gigue heeft oorlogsdreiging in zich. Zo mogelijk nog melancholischer, ondanks de briljantere klank van het moderne instrument, brengt hij de derde suite van Max Reger: een verhaal van vele kwellingen, met een berustend einde. Erg degelijk maar ook wat te professoraal blijkt dan weer een Bach-klavecimbelrecital met Pierre Hantaï.

Een andere vertrouweling voor Bach is Jos Van Immerseel. Zijn uitvoering van Bachs 'Actus Tragicus' (met het Collegium Vocale en het Orchestre de la Chapelle Royale) lijdt wat onder de solisten, van wie enkel de sopraan Johanette Zomer alle vereiste kwaliteiten bezit. Door haar en het koor wordt 'Es ist der alte Bund' wel een heel sterk moment. In Buxtehudes 'Herzlich lieb hab' ich dich, o Herr' is het bij het begin vooral de massieve orkestbezetting die indruk maakt, de onafgewogen solistengroep minder. Maar in de slotstrofe komt alles weer bij elkaar in een wondermooie innigheid. Van Immerseel is ook de man die in Saintes Debussy exploreert; vooralsnog enkel in een pianorecital op zijn Erard-vleugel, waarop hij op wonderlijke wijze bewijst hoe een uitvoerder van Debussy's 'Images' of 'Children's Corner' eerst - en ook nog tijdens het concert - goed moet luisteren naar de klanken die de componist voorzweefden. Voor de komende jaren denkt men in Saintes aan grotere Debussy-projecten: uit kamermuziekavonden kan misschien ooit een Debussy-orkest groeien, een lang gekoesterde droom van Van Immerseel.

Sinds enkele jaren sluipt er in de concerten in de Abbaye-aux-Dames ook een portie twintigste-eeuwse muziek binnen. Dit jaar was er heel wat van György Ligeti te horen en dat bleken telkens hoogtepunten, zoals bijvoorbeeld 'Reggel', 'Éjszaka' en de drie fantasieën naar Hölderlin, met de grootste natuurlijkheid uitgevoerd door het RIAS-Kammerchor. Spijtig genoeg bracht het ook een ergerlijk pseudo-religieus werk (op teksten uit het Hooglied) van Jean-Yves Daniel-Lesur en de ietwat gedateerde 'Figure humaine' van Poulenc. Brahms en Mahler (de bisnummers) waren een betere aanvulling geweest.

Volgend jaar zal misschien György Kurtág te gast zijn. Van hem speelde het Hagen-kwartet nu al de twaalf 'Microludes'. Hun concert, waarin nog de 'Intieme brieven' van Janácek en het derde kwartet van Brahms te horen waren, was een van die ervaringen die je niet licht vergeet: perfecte intonatie, een intieme kennis van de partituren, sterke individualiteiten en een grote luisterbereidheid zijn de voorwaarden voor muziek maken op een onwaarschijnlijk hoog niveau. "Ik vind ook dat we dergelijke mensen moeten uitnodigen om aan onze muzikanten duidelijk te maken waar de lat ligt", zei Herreweghe de middag voor het concert en hij verplaatste de orkestrepetitie voor 'Die Schöpfung', zodat de musici naar het kwartet konden luisteren. Het is een principe waarmee het publiek en de kritiek het volmondig eens kunnen zijn.

Stephan Moens

(Foto's Michel Garnier)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234