Woensdag 28/09/2022

Filmregisseur op vriendelijk verzoek

De 'rare verhouding' van Claus met de cinema

De laatste film die Hugo Claus regisseerde, was De verlossing uit 2001. Een film over de dood. 'Niets is vervelender dan iemand horen en zien sterven terwijl je het gevoel krijgt: 'Wat kan het mij schelen?' Tenzij ze zich verweren. Met verschillende wapens. Met het lachen bijvoorbeeld. Je kunt de dood weglachen.'

door Jan Temmerman

"Laat ik nu maar een mooi boek schrijven", zei Hugo Claus, op die typisch ironische toon van hem, toen ik hem jaren geleden ging interviewen naar aanleiding van de uitzending op televisie van zijn film De leeuw van Vlaanderen uit 1985.

Claus had aan dat hele avontuur een "immense kater" overgehouden, maar probeerde de verantwoordelijkheid niet af te wentelen. "Het is mijn eigen hoogmoed geweest die gedacht heeft dat ik, in omstandigheden die er zich niet toe leenden, toch iets kon doordrukken. Ik had gewoon beter moeten weten en weggaan toen het mij niet zinde. Maar die rare hoogmoed maakte dat ik bleef en het toch probeerde. Het heeft mij met zo'n weerzin vervuld dat ik er ernstig aan denk om het filmen misschien wel voorgoed te laten."

Enkele jaren later stond Claus nochtans wéér achter de camera om Het sacrament te verfilmen. Hij zei toen: "Ik heb een rare verhouding met film. Ik heb het gevoel dat die kant gerateerd is. Maar elke keer opnieuw probeer ik toch maar dapper mee te doen." In eerste instantie had hij dat scenario (over een familiebijeenkomst op een pastorij die nogal zwaar uit de hand loopt) geschreven voor zijn goede vriend Fons Rademakers, maar die kon, wou of durfde dat toen niet aan. Claus bewerkte dat materiaal dan maar tot de roman Omtrent Deedee (1963) en later tot een toneelstuk onder de titel Interieur (1971). Op vraag van zijn vriend, collega-dichter en -cineast Patrick Conrad, die als producent zou fungeren, herwerkte Claus het verhaal opnieuw tot een scenario dat hij uiteindelijk zelf zou regisseren.

De laatste keer dat Claus achter de camera ging staan was dus voor De verlossing, waarin hij zijn filmpersonages voor het eerst dialect liet praten. Ook voor die film moest hij uitdrukkelijk gevraagd worden. Hij aanvaardde het aanbod onder meer omdat hij ontevreden was over de manier waarop het toneelstuk in Nederland was opgevoerd. Nog een reden was dat hij op die manier een derde luik kon realiseren van een filmtrilogie die in 1981 begonnen was met Vrijdag (met Frank Aendenboom, Kitty Courbois en de debuterende Hilde Van Mieghem) en in 1990 gevolgd werd door Het sacrament.

Wat die films, behalve hun theaterafkomst, met elkaar verbond, was dat ze zich afspelen in een soort huis-clossituatie, steevast gesitueerd in een kleinburgerlijk Vlaams milieu en in een welbepaalde taboesfeer. Want na incest in Vrijdag en homoseksualiteit in Het sacrament ging het in De verlossing over de dood: "Al die rare maneuvers die we maken om toch maar te ontsnappen aan de gedachte dat we dood moeten."

Toen Claus in 1968 als regisseur debuteerde met de langspeelfilm De vijanden, had hij al een aantal scenario's geschreven, onder meer voor de Nederlandse cineast Fons Rademakers en voor de Belgische regisseur Luc de Heusch . Toen hij indertijd zijn project voor de antioorlogsfilm De vijanden indiende, liet Claus meteen ook weten dat het voorstel volgens hem weinig kans maakte om door de Filmcommissie aanvaard te worden, wegens de geringe 'culturele' inslag en omdat het nu eenmaal van Hugo Claus kwam.

In het tijdschrift Film schreef commissielid Frits Danckaert toen als reactie: "Of de door Claus geuite profetie gemeend was, dan wel of ze als uitdaging bedoeld was, laat ik hier in het midden. Feit is dat zijn ontwerp zonder slag of stoot aanvaard werd en dat niemand er in ministeriële kringen op uit bleek het enfant terrible in zijn cinematografische verzuchtingen dwars te zitten." Tegenkanting was er wel, maar volgens Danckaert kwam die veeleer uit de hoek van andere filmmakers die vonden dat "mijnheer Claus er beter zou aan doen eerst het vak te leren en de nodige proeven van bekwaamheid af te leggen".

Na De vijanden, met een jonge Robbe De Hert in de cast, bleef Claus veel scenario's schrijven, zoals de Streuvelsverfilming Mira of de teleurgang van de Waterhoek en de erotische thriller Niet voor de poezen voor Fons Rademakers, en Pallieter en de tv-serie Rubens voor Roland Verhavert.

Dat hij voor Vrijdag opnieuw zelf in de regiestoel plaatsnam, kwam volgens Claus alleen maar omdat het hem gevraagd werd. "Ach, ik heb dit verhaal al vaak verteld", herinnerde hij zich later op de set van De verlossing. "Mevrouw Rika De Backer (de toenmalige cultuurminister, Jan T.) gaat naar mijn toneelstuk Vrijdag kijken, komt snikkend buiten en vraagt: 'Waarom verfilmt hij dát niet?' Nou goed, ik kan beter een film maken dan geen film."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234