Dinsdag 09/08/2022

Fjodor Dostojevski (1821-1881)

"Ik wil niet cynisch klinken, maar grote literatuur ontstaat na ballingschap. Welnu: in 1846 werd Dostojevski veroordeeld tot vier jaar dwangarbeid in Siberië. Terug uit zijn ballingschap schreef hij Aantekeningen uit het ondergrondse, geïnspireerd op de gevangenschap in Omsk. Met dat grotendeels autobiografisch verhaal forceerde hij zijn doorbraak.

"Dostojevski heeft mij tot de Russische literatuur bekeerd. Natuurlijk hij. In het middelbaar las ik De gebroeders Karamazov en Schuld en boete. Ik dacht: achter zo'n schrijver moet een groot volk zitten. Het kan niet dat zo'n gigant voort wordt gebracht door een onbenullig volk - door Finland bij wijze van spreken. Dostojevski heeft er mij ingeluisd. Hij heeft ook prachtige kortverhalen geschreven. Over een krokodil die een man opeet of De vrouw en de minnaar onder het bed."

n Dostojevski is present met portret en manuscript in Trans-siberian Express (bij de stop Omsk). 15/10-26/2, Koninklijke Musea voor Kunst en Geschiedenis, Brussel. Literair luik: www.europalia.be.

Nikolaj Rimski-Korsakov (1844-1908)

Tsjaikovski, Moessorgski, Rachmaninov, Prokofjev, Sjostakovitsj: Europalia programmeert klassiek van alle grote Russische componisten. Ook die van Rimski-Korsakov. Het Mariinski, bijvoorbeeld (zie 9) brengt zijn Spaans capriccio ten gehore. Waegemans: "Rusland en klassiek is een wereld op zich. Een componist eruit lichten kun je niet. De Russen doen dat ook niet. Sommigen zweren bij Tsjaikovski, anderen bij Rimski-Korsakov, weer anderen bij Sjostakovitsj."

n Voor het uitgebreide programma klassiek zie www.europalia.be.

Kazimir Malevitsj (1878-1935)

De Russische modernist maakte in 1915 zijn beroemde Zwart vierkant op wit, vanaf volgende week ook in Brussel te zien. "Een icoon voor snobs", chargeert Waegemans. "Oké, het is een sleutelwerk in de kunstgeschiedenis, maar voor niet-vakmensen is het geen must. Die vallen veeleer voor de warmte die uitgaat van andere van zijn werken, zoals De maaier (1912) of De meisjes op de velden (1928-1929). Die maaier is duidelijk avant-gardekunst, maar je kunt er ook oriëntaalse inspiratie in lezen - kijk naar de spleetogen." Rusland, zo wordt duidelijk, hoort niet alleen tot Europa: "In Rusland heerst grote discussie, tot op vandaag, tussen 'slavofielen' en 'westerlingen'. De enen zeggen dat Rusland een Aziatisch land is met een eigenheid die gecultiveerd moet worden, terwijl de anderen beweren dat Rusland Europees is maar in vergelijking met Europa niets waard." Wie gelijk heeft? "Iedereen en niemand. Als je nu, maar ook al in 1910, op een marktplein in Rusland een uur lang naar de mensen kijkt, zie je Slavische en Russische maar ook Aziatische gelaatstrekken. De Russische geschiedenis is doortrokken van vermenging. In de sociaal-realistische kunst van het stalinisme zijn de Turkmenen, Oezbeken, Georgiërs en anderen ontelbare keren uitgebeeld om de verbondenheid van al die volkeren te benadrukken."

n Samen met Gontsjarova, Tatlin, Kandinsky, Rodtsjenko e.a. in expo Avant-garde in Rusland (1900-1935), 5/10 tot 22/01, Bozar, Brussel.

Maksim Gorki (1868-1936)

De sociaal-realistische schrijver komt niet voor in Europalia, maar hij staat wel aan de wieg van het sociaal-realisme, dat wél aan bod komt. "In 1932 heeft de partij alle toen bestaande verenigingen van cinematografen, beeldhouwers, schilders, schrijvers, dramaturgen et cetera opgeheven, om in 1934 tot een Unitaire Bond te komen, onderverdeeld in een bond voor sovjetschrijvers, -beeldhouwers, enzovoort. De schrijversbond werd voorgezeten door Maksim Gorki. Die heeft de toekomstige cultuurpolitiek mee uitgetekend en een definitie gegeven van het socialistisch-realisme: kunst moet socialistisch zijn en realistisch van vorm." Maar het woordje 'realisme' werd wel erg eigenaardig geïnterpreteerd, merkt Waegemans op. "Kunst, zo stond namelijk ook in de definitie, moest de sovjetwerkelijkheid in haar revolutionaire ontwikkeling tonen. Fantastische formulering, want kunstenaars moesten niet de bestaande maatschappij beschrijven, maar de volmaakte van de toekomst. Heel concreet: als een kunstenaar proletariërs zag die, als waren het lijfeigenen, een hoogoven uit de grond moesten stampen moest die 'onrechtvaardigheid' gerelativeerd worden en geplaatst in het perspectief van de lichtende toekomst. En zo kregen zulke arbeiders een stoere uitstraling en een optimistisch gelaat aangemeten."

n Expo Sovjetidealisme, 14/10 tot 05/02, Musée de l'art Wallon, Luik. Blikvanger: 'Beroemde mensen' van Alexander Deineka.

Jozef Stalin (1878-1953)

Stalin duikt op in Sovjetidealisme, maar ook in een andere tentoonstelling, De zeven torens van Moskou. Die Russische wolkenkrabbers werden onder zijn dictatoriale bewind opgetrokken. De mastodonten uit de jaren 1940 bepalen tot op vandaag mee de skyline van Moskou. In een van de torens huist de universiteit, in een andere een hotel, in nog een andere het ministerie van Buitenlandse Zaken. "Wilde Stalin met die gebouwen de VS de loef afsteken en de Sovjet-Unie op de wereldkaart zetten? Het kan ook gewoon een uiting van de tijdgeest zijn. Hij voerde immers een isolationistische politiek. Het IJzeren Gordijn was géén goedkope metafoor, hoor." Onder Stalin zijn ontzettend veel gebouwen verdwenen en nieuw gebouwd, zegt Waegemans. "Het gekke is dat die stevige Stalin-blokken - niet te verwarren met de appartementen die in de jaren 1960 in elkaar geflanst werden - vandaag voor veel geld verkocht worden. Eén miljoen euro per appartement is niet uitzonderlijk. De gigantisch kathedraal van Christus de Verlosser, die Stalin liet dynamiteren, is in de jaren negentig gereconstrueerd."

n Expo De zeven torens van Moskou: 25/11 tot 19/2 Le Botanique, Brussel.

Andrej

Tarkovski (1932-1986)

Hij maakte niet meer dan zeven langspeelfilms, maar wordt beschouwd als een van de coryfeeën uit de filmgeschiedenis. "Zijn portret van de beroemde iconenschilder Andrej Roebljov (1966), dat kon toen niet. Het is een mooie film, maar wel heel traag. Denk niet dat de Russische filmliefhebber daar beter tegen kan. Toen ik de film in Moskou ging zien, liepen daar ook mensen weg. Zijn Solaris zei me niet veel. Ik ben voor utopieën, maar sciencefiction is niet echt mijn genre."

n Retrospectieve Andrej Tarkovski, Filmmuseum Brussel, in het kader van 'Honderd Russische Films'. www.cinematheque.be.

Pjotr Fomenko (°1932)

"Ik heb Fomenko's theaterbewerking van Oorlog en vrede een paar jaar geleden in deSingel gezien. Heel knap en fris." Dit jaar speelt het Atelier Pjotr Fomenko Oorlog en vrede in het Luikse Théâtre de la Place (6-10/12), De drie zusters in het Brusselse Théâtre National (14-15/12) en Huiselijk geluk in het PSK (1-2/12). "Huiselijk geluk is een saaie tekst. Het gaat over een jong weeskind dat trouwt met een oudere man, de vriend van haar vader. Geleidelijk aan vindt ze geluk in het zich schikken naar haar man. Jezus, dat is Tolstoj op zijn slechtst. Een hele uitdaging om daar goed toneel van te maken. Ik ga er zeker naar kijken."

n Theaterprogramma www.europalia.be

Ilya & Emilia Kabakov (°1933/°1945)

Ilya Kabakov is een van de bekendste hedendaagse Russische kunstenaars. In zijn installatie August 20th, 1968 spelen idee en tekst een belangrijke rol. Het werk is een installatie met tekeningen en een verzameling kranten van 20 augustus 1968, die alle de inval rapporteren van de Sovjets in Tsjecho-Slowakije. Die inval betekende het einde van de Praagse Lente. "We hadden veel sympathie voor Alexander Dubcek, die het socialisme een menselijk gelaat wilde geven. Ik herinner me hulpkreten die vanuit Praag werden gestuurd en actievoerders die op het Rode Plein een spandoek opentrokken à la 'Vrijheid voor Tsjecho-Slowakije'. Het is het begin van de dissidente bewegingen."

n Kabakov neemt deel aan Angels of History, het Moskous Conceptualisme en zijn invloed. Expo nog tot 27/11 Muhka, Antwerpen.

Valeri Gergiev (°1953)

Wereldvermaard dirigent: sinds 1988 van het Mariinski Theater, sinds 1995 van het Rotterdams Philharmonisch Orkest, sinds dit jaar van het London Philharmonic. Over Gergiev doet Waegemans geen uitspraken. "Maar in zijn knappe literaire gids Sint-Petersburg onderhuids maakt de Nederlandse slavist Hans Boland het Mariinski-theater met de grond gelijk. Ik neem het boek er even bij: 'De entreeprijzen van het Mariinski voor buitenlanders zijn schandalig. De mise-en-scène van de meeste voorstellingen dateert uit het jaar nul. De akoestiek is er abominabel en de service is er niet beter dan in een strafgevangenis'."

n Koor en solisten van het Mariinski theater o.l.v. Valeri Gergiev, muziek van Rimski-Korsakov, Borodin en Moessorgski, 4/10 20 u, Bozar, Brussel.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234