Woensdag 18/05/2022

ReportageErfgoed

Frietbarakken krijgen bescherming als monument: ‘In een huis? Nee, dat is geen écht frietkot’

null Beeld Tine Schoemaker
Beeld Tine Schoemaker

Sommige frituristen zweren bij hun kleine barak, al zijn ze met steeds minder. Het initiatief van de Vlaamse regering om frietkoten als monument te beschermen moet het verval tegengaan. ‘Ik voel me echt verbonden met dit plekje.’

Michiel Martin

De rolluiken van Frituur Tolpoort in Gent schuiven om 11.28 uur langzaam naar omhoog. De vette walmen uit de gele barak vermengen zich met het verstikkende lawaai van een drukke verkeersas. “13.000 auto’s per dag, heb ik eens gehoord”, zegt uitbater Rifat Alci (56). De eerste klant staat al te popelen. “De kinderen die voorbij mijn barak lopen, trekken allemaal aan de mouw van hun moeder. Net als ik toen ik klein was. Die geur, dat blijft een magneet.”

Alci is geboren en getogen in deze buurt. “Veertien jaar geleden trof ik het frietkot in een uitgestorven staat aan, dat deed me zo’n zeer.” Hij wijst naar een foto van het oude kot dat hij een make-over gaf, en even later naar twee huizen op een historische zwart-witfoto van de Gentse site. “Hier rechts staat nu mijn frituur en links de nachtwinkel.” Of hij zou willen wisselen, mocht dat laatste pand vrijkomen? “Nooit”, zegt hij meteen.

Rifat Alci is al 14 jaar de trotse eigenaar van Frituur Tolpoort in Gent. Beeld Tine Schoemaker
Rifat Alci is al 14 jaar de trotse eigenaar van Frituur Tolpoort in Gent.Beeld Tine Schoemaker

Zonder Alci was het Frituur Tolpoort wellicht vergaan zoals zoveel van de barakken die ons land ooit rijk was. Volgens het Centrum Agrarische Geschiedenis (CAG) waren er op het einde van de jaren vijftig meer dan 20.000 losstaande frietkoten in België, op het Stationsplein in Leuven alleen al zouden er tien tegelijk gestaan hebben. Frituristenfederatie Navefri schat dat er van de ruim 4.500 frituren in ons land nu nog een kleine duizend “in een écht kot” zitten.

Monument

“Tien jaar geleden, bij de heraanleg van de markt, moest het frietkot wijken”, vertelt Kim Vanspringel van Frituur Marcel in Lier. Zo gaat het vaak. In dit geval werd het groene frituurtje integraal op een vrachtwagen geladen en 300 meter verder weer neergeplant. “Voor veel klanten is dit echt een stukje nostalgie.”

“Het is heel erg afhankelijk van het lokale bestuur”, zegt Luc Vos (63), die al ruim dertig jaar Frituur Marina uitbaat op de Markt in Aarschot. “Hier wordt de charme gelukkig erkend, maar ik weet nog dat den Toebak (Louis Tobback, MIM) ze allemaal weg wou in Leuven. Ze vormen nochtans een stukje erfgoed. Ooit heb ik in een huis frituur gehouden, maar ik ben toen bewust veranderd. Dat was geen écht frietkot.”

Luc Vos van Frituur Marina in Aarschot. Beeld Tine Schoemaker
Luc Vos van Frituur Marina in Aarschot.Beeld Tine Schoemaker

Het is alvast de aanzet voor Vlaams minister van Erfgoed Matthias Diependaele (N-VA) om de typische frietkoten te gaan beschermen als monument, zoals dat ook met kathedralen of kastelen gebeurt. Het Agentschap Onroerend Erfgoed gaat nu onderzoeken welke frietkoten in aanmerking komen en welke rechten en plichten eraan vasthangen. “Ik plan met die oefening te landen tegen het einde van deze legislatuur in 2024”, zegt minister Diependaele.

Een renovatiepremie is een mogelijke piste. Voor veel van de aftandse barakjes zou het geen overbodige luxe zijn. In de Brugse Poort in Gent heeft Frituur ’t Fonteintje na enkele jaren leegstand weer wat leven in het gelijknamige plein geblazen, samen met enkele hippe cafés die met een krijtbord duidelijk maken: ‘Hier mag men frietjes fretten.’ In de zomer liggen de picknicktafels op het plein gedekt met frietpapier voor jong en oud.

“Maar dit kot is wel bijna zestig jaar oud”, zegt eigenaar Amir Nokhbeh (34). Hij wijst naar de muren, naar het plafond dat lichtjes inzakt. “Allemaal versleten. Buiten staan twee gasflessen, want een aansluiting is er hier niet.” Zo’n vijf jaar geleden kocht hij de barak voor 35.000 euro tijdens de befaamde Gentse ‘frietoorlog’. Het stadsbestuur liet toen zestien standplaatsen per opbod veilen, wat vooral in het centrum tot hoge bedragen leidde. Recent zijn er nog twee barakken verdwenen, door een schuldenput.

“Veel bieders hadden dan ook geen idee wat hen te wachten stond”, zegt Rifat Alci. De barak staat garant voor dolle uren en netelig plaatsgebrek - ‘monumentaal’ lijkt niet echt een gepast adjectief. “Mijn leverancier verbaast zich er altijd over hoe ik al die snacks hier kwijt kan”, lacht hij. Dirk Van Herck (53), die Barak Frituur in Rijmenam uitbaat, stockeert daarom zelfs alles thuis. “Iedere avond kijk ik wat ik de ochtend nadien in de kofferbak moet laden.”

Groendak

Het zorgt ervoor dat een frietbarak moet focussen op de essentie. “Frieten en stoofvlees, daar zijn wij sterk in”, zegt Alci, die erop staat dat de stoverij zelf bereid wordt. In Frituur Put in Mechelen worden de aardappelen vanuit Veurne of Moeskroen vers aangeleverd om met de hand te snijden. “Waarom doen jullie geen broodjes, vragen mensen wel eens”, zegt Gerrit Lekeu (47), wiens opa de frituur oprichtte. “Als je frieten wil bakken op de goede manier, schiet er niet veel tijd meer over.”

Frituur Put is sinds kort een frietbarak met groendak. Beeld Tine Schoemaker
Frituur Put is sinds kort een frietbarak met groendak.Beeld Tine Schoemaker

Ook voor de Mechelse frituur was het nochtans kantje boord. De barak paste niet in de uitbreidingsplannen van de Thomas More-hogeschool. “Er was nergens nog plek, we keken al rond voor een gebouw. Maar onze klanten zeiden zelf: we komen net voor de charme van de barak. Gelukkig vonden we nog een oplossing.”

Op een nieuw plein staat nu een nieuwe barak, met groendak nota bene. Geen vies kotje dus - “We hebben nu stromend water, wat een luxe” - maar het DNA van de frietbarak is onaangetast: één tafeltje, vier barkrukjes en een babbel aan de toog. “Wij hebben als vaste klant een minister, maar evengoed een dakloze. Dat is onze sterkte. Het is maar een kleine stap van de straat naar onze barak.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234