Woensdag 17/08/2022

Gebouwd voor de armsten, alleen nog betaalbaar voor de rijksten

Morgen, zondag, kunt u op Open Monumentendag uitzonderlijk de Braemblokken, een sociale woonwijk op het Antwerpse Kiel, bezoeken. Braems project werd helemaal in zijn oorspronkelijke staat hersteld. Tegelijk wordt de Braemtoren in Boom gerenoveerd om er luxe-appartementen van te maken. Bemiddelde mensen vinden sociale woningen blijkbaar hip.

door Jozefien Van Beek

Brussel l Het thema van Open Monumentendag 2007 is Wonen. Daarbij gaat het niet alleen om de woning, maar ook om de hele cultuur daarrond. Voor de Vlaamse architect Renaat Braem (1910-2001) was die wooncultuur uitermate belangrijk. Hij definieerde architectuur als 'de kunst van het organiseren van het menselijk milieu'.

Zowel door zijn markante bouwwerken als door zijn ideologisch gefundeerde opvatting van architectuur en stedenbouw manifesteerde Braem zich als belangrijkste vertegenwoordiger van de Moderne Beweging in België. Die beweging kende sinds haar ontstaan een grote sociale bewogenheid. Als fervente socialist vatte Braem zijn ontwerpen op als bijdragen aan de opbouw van de toekomstige 'bevrijde' samenleving. Architectuur was voor hem een instrument om de mens te bevrijden van de onderdrukking door de traditionele sociale hiërarchieën.

Dit jaar zijn er op Open Monumentendag verschillende projecten van de Antwerpse architect te zien. Zo zullen de Antwerpse Braemblokken, een woonwijk op het Kiel, opengesteld worden voor publiek. Deze sociale huisvesting werd tussen 1951 en 1958 gebouwd naar een ontwerp van Braem, Maes en Maeremans. Het gaat om vrijstaande flatgebouwen op betonnen palen, ingedeeld in duplexappartementen die nu nog steeds dienst doen als sociale woning. Het bouwwerk werd beïnvloed door Le Corbusiers woonblok Unité d'Habitation in Marseille. Net als Le Corbusier hecht ook Braem veel belang aan gezamenlijke voorzieningen zoals winkels en een verwarmingscentrale.

In de tentoonstelling Braemblokken vroeger en nu maken bezoekers via een wandeling kennis met een authentiek museumappartement en een tentoonstelling over de bouw en de renovatie van de Kielwijk.

"De bezoekers zullen een kort parcours kunnen volgen tussen vier locaties", zegt Jan Van Grimbergen, technisch adjunct-directeur van Huisvesting Antwerpen. "Aan de hand van een wandelwijzer kunnen ze er zelfstandig rondlopen. De eerste stop is het museumappartement, dat in zijn oorspronkelijke staat hersteld is in samenwerking met het Braemhuis."

"De oude keuken en het sanitair zijn gebleven", zegt Jo Braeken, beheerder van het Braemhuis. "Het duplexappartement is nog niet helemaal af en is daarom nog niet toegankelijk voor publiek. Voor Open Monumentendag is het uitzonderlijk te bezichtigen."

"Het appartement is nog niet bemeubeld, maar dat komt nog", zegt Van Grimbergen. "Voor het schilderen hebben we onze kleurenkeuze gebaseerd op het in de jaren vijftig gebruikelijke gamma. Vroeger werden de appartementen ongeschilderd verhuurd. De huurder moest zelf schilderen. Typisch waren wanden in verschillende, contrasterende kleuren. Verder zullen er ook foto's te zien zijn van hoe het blok vroeger was.

"De tweede locatie van het parcours is de inkomhal van blok A, waar we een originele plafondschildering blootgelegd hebben die Braem zelf ontworpen heeft. Daarna wandelen we over een galerij die uitzicht geeft op alle blokken van de wijk. Als het mooi weer is, kun je zelfs de kathedraal en het gerechtshof zien.

"De wandeling eindigt bij het lokaal van de bewonersraad. Daar zal een fototentoonstelling te zien zijn van schilderingen die er vroeger waren. Die gaan we in de loop van volgend jaar blootleggen."

Ook de Braemtoren bij de A12 in Boom, die tussen 1972 en 1977 werd gebouwd, wordt gerenoveerd. Daar wordt de toren, die een baken is van sociale woningbouw, echter omgebouwd tot luxe-appartementen. "De flats waren volgens de huidige normen te klein om nog verhuurd te worden", zegt Braekman. "De renovatiekosten die nodig waren om het gebouw als sociale woning te behouden waren bovendien erg hoog. Enkel de privémarkt kon nog iets doen met het gebouw. Daarom heeft men ervoor gekozen om het blok te verkopen. Met de opbrengst wordt de rest van de wijk gerenoveerd."

Vastgoedkantoor Immoflash is eigenaar van het blok. "Braem was zelf niet tevreden over deze toren", zegt Patrick Van Passel, bouwheer van Immoflash. "Hij werd gedwongen om veel baksteen te gebruiken, maar hij werkte eigenlijk liever met beton. Onze renovatie zal meer beantwoorden aan de look die Braem wou. We gaan meer beton gebruiken en we verdubbelen de ramen. Het gebouw heeft namelijk minder glas dan Braem in zijn oorspronkelijke plannen tekende. Daarvan willen we niet te veel afwijken. Persoonlijk vind ik het een prachtig gebouw. Maar je moet met je tijd meegaan. Daarom combineren we het schitterende van zijn ideeën met de moderne technieken."

Het sociale aspect van Braems project gaat wel volledig verloren. "Op de benedenverdieping komt een fitnessruimte die alleen toegankelijk zal zijn voor bewoners", zegt Van Passel. "Elk van de veertig appartementen krijgt twee ondergrondse parkingen. Als de bewoners meer dan twee auto's hebben, kunnen ze eventueel een parking bijhuren."

Verder werkt Immoflash met domotica. Dat is de technologie om elektronica en automatisering te integreren in de woning. "De lichten gaan automatisch aan en de lift brengt je dankzij een smartcard vanzelf naar je eigen verdieping. Alle technische hoogstandjes die bestaan, gebruiken we."

"Wat Braem van dit project zou vinden kan hij natuurlijk niet meer zeggen", aldus Braeken. "Het kwam er voor hem op aan om de minstbedeelden in hun primaire behoeften te voorzien. Hij zou er dus een vurige voorstander van blijven om de woningen toegankelijk te houden voor iedereen. Maar ja, de markt heeft er anders over beslist. Als de toren een tweede leven kan krijgen, moet dat maar gebeuren. De wereld ziet er nu anders uit dan twintig jaar geleden."

Als fervente socialist hechtte Renaat Braem in zijn architectuur veel belang aan gezamenlijke voorzieningen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234