Zondag 02/10/2022

'Geen besparingen op mijn departement. Punt'

Staatssecretaris voor Ontwikkelingssamenwerking Eddy Boutmans (Agalev) reisde afgelopen week naar het oosten van de Democratische Republiek Kongo. Zowel in regerings- als rebellengebied knipte hij lintjes door waarmee kleine ontwikkelingsprojecten werden opgestart. Die steun steekt schrijnend af tegen de grootschalige humanitaire ellende van de oorlog. 'Dat probleem moet de internationale gemeenschap dringend aanpakken, of er vallen op korte termijn nog duizenden slachtoffers', zegt Boutmans op het einde van de reis. Aan de rand van het zwembad van de Cercle Elaïs, een chique club voor expats in de hoofdstad Kinshasa, schetst hij de contouren van de Belgische rol in de voormalige kolonie. En gooit hij meteen de knuppel in het begrotingshok.

Kinshasa

Van onze verslaggever ter plaatse

Maarten Rabaey

U bracht de afgelopen dagen door bij de rebellen van de Rassemblement Congolais pour la Démocratie in Bukavu, die opduiken in zowat elk rapport over mensenrechtenschendingen in het oosten van Kongo. Ze worden onder meer beschuldigd van systematische verkrachtingen...

Met uw officieel bezoek erkent u ze als officiële gesprekspartner. Is dat geen verkeerd politiek signaal?

Eddy Boutmans: "Het RCD vormt het feitelijk bestuur van die oostelijke zone, of we daar nu voorstander van zijn of niet. Je komt daar gewoon niet binnen zonder contact met hen te hebben. Wij hebben ontmoetingen gehad op het hoogste niveau, wat eigenlijk niet afgesproken was, maar wel belangrijk en interessant. Het is immers een beslissende fase. Of het vredesproces wordt hervat, of het loopt heel slecht af. Hoe je het ook draait of keert, de rebellen spelen in het Kongolese vredesproces en in de relaties met Rwanda een sleutelrol. Daarom is het belangrijk dat de kanalen worden opengehouden. Zoals altijd praat je in zo'n situatie niet met mensen die je kiest, je praat met mensen die belangrijk zijn om het conflict niet nog verder uit de hand te laten lopen. De rebellen beschouwen België als een boodschapper..."

Loert daar juist niet het gevaar: geeft u ze door het officiële contact geen legitimiteit?

"Het alternatief is wegblijven. Bovendien moet er mét hen binnenlandse vrede komen. Ze zijn een partner van het Lusaka-vredesakkoord, en dat is nu eenmaal de belangrijkste volkenrechtelijke basis voor pacificatie van de regio. Ze waren een onderhandelingspartner in de Interkongolese Dialoog. Je kunt dus niet zomaar zeggen dat ze geen gesprekspartner zijn."

Hebt u ze erop gewezen dat ze strafrechtelijk ter verantwoording kunnen worden geroepen?

"Uiteraard. We wezen op de historische kans die ze missen als ze zich niet inschrijven in de transitie en de historische verantwoordelijkheid die ze op zich laden door niks te doen aan de onmenselijke situatie waarin hun bevolking verkeert. Het moet ieders bekommernis zijn dat de mensenrechtenschendingen stoppen. Er zijn manifest zeer zware schendingen van het humanitaire recht. Ik heb er in Bukavu tijdens een ontmoeting met de vice-gouverneur van de rebellen zeer duidelijk op gewezen dat ze beoordeeld zullen worden op hun daden."

Achter de rebellen gaat Rwanda schuil. Hoe zwaar is de verantwoordelijkheid van Kigali?

"Rwanda's positie is bepalend geworden. De rebellen betekenen zonder Rwanda weinig. In het Lu-saka-akkoord staat Rwanda terecht vermeld als belanghebbende partner omdat zijn veiligheidsproblemen een onderdeel zijn van het vredesproces. Maar met alle respect: Kigali moet duidelijk gemaakt worden dat onder hun verantwoordelijkheid totaal onoirbare dingen gebeuren in de gebieden die ze bezetten. Er stelt zich bijvoorbeeld een acuut probleem van humanitaire toegang tot het gebied. Niet alleen door de slechte infrastructuur: de strijdende partijen houden ook bewust hulp aan noodlijdende mensen tegen. Dat probleem moet de internationale gemeenschap aanpakken, of er vallen op korte termijn nog duizenden slachtoffers."

Moeten België en de internationale gemeenschap niet meer doen om Rwanda onder druk te zetten? De geldkraan dichtdraaien als ze zich niet terugtrekken, bijvoorbeeld?

"Je moet in zo'n situatie altijd opletten om de geldkraan dicht te draaien. België maakte al de keuze om geen rechtstreekse financiële hulp te geven aan de Rwandese regering, maar gezondheid en onderwijs indirect te steunen. Daarnaast loopt een belangrijk programma om de gerechtelijke afwikkeling van de genocide te steunen. Dat mogen we niet stopzetten, om de eenvoudige reden dat de genocide één van de oorzaken is van de huidige complexe situatie in Kongo. Maar het klopt dat we binnen de Europese Unie de regering wel steunen. Er bestaat echter geen eensgezindheid over financiële steun aan een land in oorlog, terwijl net de EU haar verdragen kan aanwenden om een krachtig signaal te geven."

U startte hier kleinschalige ontwikkelingsprojecten op, maar zijn die geen druppel op een gloeiende plaat?

"Ze zijn in het belang van de bevolking, het is de basis om op een goede manier aan ontwikkeling te werken. We hebben dit jaar voor Kongo 125 miljoen euro uitgetrokken In 2001 was er al voor 41 miljoen euro uitgevoerd. De rode draad in ons beleid is het activeren en ondersteunen van bevolkingsgroepen die zelf het heft in handen nemen, daar waar de overheid faalt omwille van corruptie. We stellen mensen te werk, bevorderen het eigen initiatief en zo hun zelfvertrouwen. We moeten een einde maken aan de visie dat ze enkel vooruitgang zullen boeken als de Belgen het komen oplossen. We willen van onderuit een overheid opbouwen die voor de bevolking gaat werken. Aan die overheid wordt dan wel structurele hulp gegeven. We overlegden hier bijvoorbeeld hoe we de Kongolese gezondheidszorg de komende jaren kunnen helpen uitbouwen. Voor het lager onderwijs zullen we samen met Kongolese partners schoolboeken opstellen, drukken en verspreiden: een livre unique met basisleerstof per leerjaar."

Maar het blijven toch palliatieve zorgen, zolang de politieke, veiligheids- en macro-economische situatie van Kongo niet verbetert?

"Daar ben ik het niet mee eens. Wij doen niet aan stervens-, maar aan levensbegeleiding. Ik ben me wel bewust van de beperkte macro-economische inslag, maar we moeten vermijden dat we in situaties vervallen zoals ten tijde van Mobutu, toen er miljarden coöperatiegeld binnenstroomde maar de mensen er nooit iets van zagen. Ik ben niet van plan om miljoenen te steken in een bodemloze put. We moeten ze van nul helpen beginnen. De Kongolese justitie bijvoorbeeld geeft geen ruggegraat meer. Daarom zullen we helpen om medewerkers op te leiden voor handelsrechtbanken. Dat kan een hefboom zijn om niet alleen de justitie te saneren maar ook de economie. We steunen de uitgave van wetboeken, waaronder een nieuwe mijncode die moet helpen beletten dat het land verder wordt leeggeplunderd. Het is in deze situatie immers zeer moeilijk om handel te drijven met een land. Je kunt alleen maar een concessie krijgen als je iemand omkoopt, er is geen reguliere belastingheffing... En als er geen lokaal recht is, kun je het ook niet overtreden. Een ethische gedragscode voor bedrijven volstaat dan ook niet. Er moet juridische afdwingbaarheid zijn. De Kongolese regering is daar vragende partij voor maar dat probleem houdt niet op aan de grenzen. Het Kongolese conflict kun je niet los zien van de globalisering, een wild proces van een Far West-economie die dringend onder internationale politieke regels moet worden gesteld. Nationaal kun je daar haast niets aan doen.

"Waar we in België wel iets aan kunnen doen, en waar ik ook voor pleit, is dat staatsleningen of tussenkomsten zoals een garantie van de Delcrederedienst, gekoppeld worden aan ethische voorwaarden."

Heeft uw beperkte steun ook niet te maken met uw beperkte budget?

"Deze regering nam een zeer duidelijk engagement om de bijdragen voor ontwikkelingssamenwerking zeer sterk op te drijven. Als EU-voorzitter gaven we de richting aan om 0,7 procent van het bruto nationaal product aan ontwikkeling te besteden. We zijn zelf dat engagement aangegaan met als limietdatum 2010. We hebben twee jaar geleden gezegd dat we in 2001 het budget met twee miljard (frank) zouden verhogen, in 2002 met drie miljard (frank) en in 2003 met vier miljard (frank). Dat was positief, maar nu het economisch minder gaat, oefent het ministerie van Begroting grote druk uit om op ontwikkelingssamenwerking te besparen."

Wat heeft dat voor gevolgen voor uw departement?

"We worden dit jaar geconfronteerd met een soort derde begrotingsoverleg. Er is de begroting ontwikkelingssamenwerking die goedgekeurd is door het parlement, en die iets meer dan 700 miljoen euro bedraagt. Daaraan is al op beknibbeld tijdens de begrotingscontrole van februari. We moeten 100 miljoen euro werkingskosten schrappen, een aantal uitgaven verschuiven en zes miljoen euro voor dit jaar pas volgend jaar uitgeven. Daar kan ik nog mee leven. Maar nu ervaar ik een zeer grote druk om slechts negentig procent van ons budget uit te geven. Dat zou een besparing betekenen van zeventig miljoen euro. En dat in de aanloop naar de begrotingsbesprekingen 2003, waar ik als boodschap krijg dat 'we nog eens moeten praten over de beloofde honderd miljoen euro extra'. Dan zeg ik: hola. Nu beginnen we een groot probleem te krijgen, dat een politiék probleem dreigt te worden. Het is een engagement van de hele regering om een drastische verhoging van het budget voor ontwikkelingssamenwerking door te voeren. Het is een beslissing van de hele regering dat de groei van de internationale solidariteit veel groter moet zijn dan de groei van het bruto nationaal product. Dat de stijging van het bnp nu misschien vertraagd wordt, mag geen reden zijn om dat engagement af te breken. Voor mijn stroming is dit geen weg die we kunnen gaan."

Wat doet u als het wel zo ver komt?

"Ik zeg hier publiekelijk wat ik ook intern heb gezegd: dit is voor ons niet aanvaardbaar. Ik geef de duidelijke boodschap dat, hoe belangrijk het Zilverfonds ook moge zijn, we niet bereid zijn om overschrijvingen te doen van de begroting Ontwikkelingssamenwerking naar het Zilverfonds. We moeten dus een ander soort oplossing vinden. Drastische besparingen op het vlak van ontwikkelingssamenwerking kunnen niet meer worden doorgevoerd. Punt."

'De mensenrechtenschendingen móéten stoppen. In Bukavu heb ik de rebellen erop gewezen dat ze beoordeeld zullen worden op hun daden'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234