Zondag 07/08/2022

'Geen oorlog zonder onschuldige slachtoffers'

Belgische F-16-piloten zijn in Irak en Syrië in oorlog met IS. Hun missie: burgerslachtoffers vermijden. Toch loeren juridische en ethische dilemma's voortdurend om de hoek. 'De keuze kan verscheurend zijn: burgers of eigen militairen?' maarten rabaey en jeroen van horenbeek

1 Welk onderzoek loopt naar de Belgische F-16-acties in Mosoel?

Op 17 maart bombardeerden coalitiestrijdkrachten tientallen doelwitten in en rond Mosoel. Er vielen die dag minstens 141 burgerdoden in de wijk Jadidah. De globale coalitie tegen IS, waar België met 67 andere landen deel van uitmaakt, opende onder VS-leiding op 30 maart een formeel onderzoek.

Omdat ook Belgische F-16's actief waren boven het strijdtoneel, naast VS- en Franse vliegtuigen, opende ook onze Defensie en ons federaal parket een vooronderzoek. De hamvraag 'Wie vuurde wat, wanneer en waar?' oplossen zal nu minstens enkele weken duren, want naast de analyse van de communicatie in de bevelsketen en met de piloten; de video- en gps-data van hun F-16's én lasergeleide bommen, is er ook forensisch onderzoek nodig op het terrein. Beelden van gebouwen met slachtoffers op de grond moeten vergeleken worden met data van de gevechtstoestellen.

Men moet ook onbeantwoorde vragen à charge en decharge beantwoorden: waren de gedode burgers zichtbaar voor de piloten of niet? Schoten de vliegtuigen eerst of werden ze eerst beschoten? Veroorzaakten hun bommen het bloedbad of waren er ook andere beschietingen of explosies (van pakweg aanwezige IS-springstoffen)? Beïnvloedde slecht weer het beoordelingsvermogen?

2 Wie beslist over de Belgische bombardementen?

Een bepalende rol heeft de zogeheten red card holder - de Belgische militaire jurist die in het coalitiehoofdkwartier in Qatar beslist of een missie doorgaat of niet nadat het oppercommando van de 'Combined Joined Task Force' - onder leiding van VS-generaal Stephen Townsend - dit ons vraagt.

Jo Coelmont, luchtmachtgeneraal buiten dienst en vandaag defensie-expert bij Egmont (Koninklijk Instituut voor Internationale Relaties): "In het hoofdkwartier beslist de red card holder of de missie beantwoordt aan de Belgische inzetregels of niet. Eigenlijk is hij diegene die voortdurend zegt: ja, dat type missie wel; nee, dat type missie niet. En we weigeren er regelmatig."

3 Wanneer weigeren we bommen te gooien?

De Belgische inzetregels zijn volgens Coelmont, in vergelijking met coalitiepartners zoals de VS, strenger dan het oorlogsrecht. "Als er een doel is met te veel burgers in de buurt, dan vallen wij niet aan. Zelfs als de missie door een red card holder is goedgekeurd heeft de gevechtspiloot altijd het laatste woord. Hij mag altijd zeggen: 'Sorry, ik val niet aan en vlieg terug.'"

4 Waar kunnen we onze inzetregels lezen?

Niet. Onze inzetregels, die onze defensietop met politieke dekking van de regering soeverein opstelt, zijn vertrouwelijk. Volgens professor internationaal recht Jan Wouters (KU Leuven) is dat eigenlijk een probleem.

"Men zégt ons dat ze bijzonder streng zijn, maar er is zeer weinig over bekend. Zeker nu de nieuwe VS-regering de neiging heeft om haar inzetregels wat te versoepelen, zou het niet slecht zijn als onze regering en defensie transparanter zijn over de onze. Men hoeft geen operationele details publiek te maken, maar men zou de principes kunnen openbaren, om ons te overtuigen dat wij alles doen om de zorgvuldigheidsplicht en de proportionaliteit van ingezet geweld respecteren om burgerslachtoffers te vermijden.

"Ook is het belangrijk dat onze publieke opinie weet wat er gebeurt als er toch iets fout loopt. Hoe zit het dan met de verantwoordelijkheid van de regering naar het parlement, en met de verantwoordelijkheid van de individuele piloten? Nu weten we dat niet."

5 Zijn er situaties waarin je burgers mag doden?

Er is één uitzondering: als eigen (of bevriende) grondtroepen in levensgevaar zijn mogen de inzetregels 'breder' geïnterpreteerd worden. En wellicht speelde zo'n 'luchtsteun' in de overwegingen van de coalitietroepen om op 17 maart te bombarderen, gaf defensieminister Steven Vandeput (N-VA) gisteren zelf aan.

Coelmont: "Het internationaal oorlogsrecht zegt dat er dan beperkingen wegvallen. Men zal sneller een aantal burgerslachtoffers aanvaarden als men de eigen troepen kan beschermen. Toch mag je ook dan niet te snel conclusies trekken. Soms kan de keuze voor een piloot wel verscheurend zijn: dode burgers of je eigen militairen? Dan weet je: als ik niet schiet, vallen er slachtoffers; als ik wel schiet ook. We moeten begrip hebben voor piloten die deze keuze in een fractie van een seconde maken. Dat is net de tristesse van oorlog: er vallen altijd onschuldige slachtoffers."

6 Mag je volgens het recht 'kiezen' tussen de levens van burgers of je soldaten?

Laura De Grève, stafmedewerker Internationaal Humanitair Recht bij Rode Kruis Vlaanderen: "De basisprincipes van het internationaal humanitair recht moeten altijd van toepassing blijven. Er moet altijd een onderscheid worden gemaakt tussen militaire objectieven en burgerdoelen. Als men denkt dat er toch burgerslachtoffers kunnen vallen, geldt het principe van proportionaliteit: de 'collateral damage' mag niet buitensporig zijn tegenover het verwachte militair voordeel", zegt ze. "Alleen afhankelijk van de grootte van het militair voordeel kan de collateral damage dus aanvaardbaar zijn - al geldt ook dan het voorzorgsprincipe. Je moet maatregelen nemen om de schade te beperken, door in de mate van het mogelijke burgers eerst een waarschuwing te geven of op te roepen tot evacuatie."

Een probleem stelt zich wel als burgers gebruikt worden als levend schild, een oorlogsmisdaad die IS nu in Mosoel pleegt. De Grève: "Burgers die gebruikt worden als levend schild mogen niet aangevallen worden. Zeker kinderen zijn onvrijwillig aanwezig. Maar, een strijder die een kind voortrekt blijft tegelijk wel een legitiem doelwit. Elke casus is anders en moet je dus telkens apart analyseren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234