Donderdag 30/06/2022

Geld voor God, redding voor de ziel

De Universele Kerk van Gods Rijk, een evangelische groep uit Brazilië, heeft ook in ons land honderden zielen gewonnen. Maar ze is omstreden. 'Zelfs sekte vind ik een te eervol woord', zegt Pierre, een Brusselaar wiens gezin aan de Universal kapotging. 'Het is een misdaadorganisatie die levens kraakt.'

Zondagochtend in de Brusselse Matongewijk. Een Braziliaanse moeder en haar beide dochtertjes staan op de drempel van de gebedszaal van de Universele Kerk van Gods Rijk. "Het is de eerste keer dat we komen", murmelt de bedeesde vrouw. "Welkom", stelt een attente obreira haar gerust. Met een gul gebaar neemt de hostess, in donkerblauw en rood mantelpakje, de bezoekster mee naar binnen. Haar kinderen krijgen aanstonds een halssnoer om. Daaraan hangt, verpakt in doorschijnend plastic, een kaartje waarop met dikke stift hun naam geschreven staat. "Welkom", klinkt het nogmaals.

In de zaal, waar de dienst al bezig is, ademt alles comfort en nabijheid. Zo'n tweehonderd gelovigen, onder wie keurig uitgedoste kinderen en jongeren, luisteren naar de pastor. De jonge kerel beschikt over onmiskenbare retorische gaven en injecteert een forse dosis spektakel in zijn gebedsdienst - televangelism op zijn best.

Hij versnijdt Bijbelverzen met parabels van vandaag. Over twee arme stakkers die op de oprit van een grote villa staan. De bewoner komt in zijn limousine langs en ziet hoe de twee gras eten. Ze hebben nu eenmaal niets anders. De man heeft zoveel plaats in de auto dat het stel mee aan boord mag, waarna hij hen toelaat achter de poorten van zijn optrek. "In plaats van gras te eten zullen jullie voortaan gras maaien", wijst de minzame heer naar zijn privépark. "Jullie worden mijn tuinmannen." De twee armen weten geen blijf met hun dankbaarheid. Dankzij 's mans gulheid, het feit dat hij zijn rijkdom deelt, zal niets in hun leven nog zijn wat het was. Op voorwaarde tenminste dat ook zij hard werken en delen. "Begrepen? Hebben julie het begrepen?" De pastor lacht en scant zijn publiek. "Amen!" roept hij. "Amen", antwoorden de gelovigen in koor. Straks zullen ook zij delen - door geld te doneren.

Miljardenbusiness

Hier, in de meest Afrikaanse buurt van de hoofdstad, spreekt de predikant Frans. Maar zijn tongval is Braziliaans. Wie de taal van Molière niet machtig is, kan in Anderlecht terecht. Daar bedient de Universal de Portugeestalige gemeenschap: Brazilianen, Kaapverdiërs, Angolezen en Portugezen. Ook aan de Antwerpse Carnotstraat, in Luik en Gent heeft de Universele Kerk haar bakens uitgezet, allemaal in de vorm van een simpele vzw.

Maar niets is wat het lijkt. Vanuit Brazilië is de Universele Kerk, de Igreja Universal do Reino de Deus of IURD, teruggekeerd op de passen van de Portugese ontdekkingsreizigers. Via Portugal en zijn kolonies ontdekt de kerk de wereld. Of correcter: 'verovert' ze die, een werkwoord dat beter past bij de persoonlijkheid van de oprichter, de zelfverklaarde bisschop Edir Macedo.

Macedo, een tot het pinkstergeloof bekeerde katholiek met een neus voor zaken, riep de IURD in 1977 in het leven. Anno 2012 behoort zijn genootschap tot de grootste religieuze multinationals van de planeet. In Zuid- en Noord-Amerika, Europa en diep in Afrika, in grote steden in 65 verschillende landen dook de voorbije kwarteeuw het logo van de kerk op: een rood hart met daarin een witte duif, de heilige geest.

Uit een nota van het Informatie- en Advies- centrum inzake Schadelijke Sektarische Organi- saties (IACSSO) van de Belgische federale overheid, aan de Brusselse Hoogstraat, blijkt dat Macedo's imperium tienduizend gebedszalen en tempels telt, 62 radio- en zestien tv-zenders. Onder die laatste bevindt zich met name TV Record, de op twee na grootste omroep van Bra- zilië. Jaagt Record in primetime dezelfde uitzendingen door de ether als de concurrentie - journaals, shows en soaps - dan krijgt de kijker in de daluren militant religieuze kost voorgeschoteld. "Onder Belgische Brazilianen is Record veruit het populairst", verzekert ons een Braziliaanse Brusselaar die schotelantennes installeert.

Behalve eigen zenders heeft de IURD ook een uitgeverij, geeft ze meerdere bladen uit, bezit ze een verzekeringsmaatschappij, een bank en een bouwbedrijf, runt ze een meubelfabriek en een reisagentschap en houdt ze er tal van financiële holdings op na. Welke jaaromzet de IURD precies haalt, is koffiedik kijken. Maar op basis van extrapolaties mag je rustig van een miljardenbusiness spreken. Een recent artikel op de website The Huffington Post schat Macedo's persoonlijke fortuin op 2 miljard dollar. Daarmee komt hij aardig in de buurt van Donald Trump. Hoe dan ook is de harde kern van de kerk goed voor 6 tot 8 miljoen gelovigen. Die tasten diep in hun portemonnee. Elke maand immers staan ze een tiende van hun inkomsten af.

"De 'voorspoedkerken' stellen dat God materiële voldoening schenkt in de vorm van pakweg auto's en huizen", zegt IACSSO-analiste Anne-Sophie Lecomte. "Maar dat wonder komt niet vanzelf. Eerst moet de gelovige bewijzen dat hij God vertrouwt, door zijn tiende te betalen en regelmatig giften te doen. In die logica stijgt de gelovige in Gods aanzien naarmate hij meer afdraagt. De redenering wordt zelfs omgekeerd: wie niet geeft, steelt. In wat een contractuele relatie is, wordt van God verwacht dat hij de gelovige hier en nu beloont voor zijn gulheid."

Narcodollars

Ondanks haar mooie parabel in Brussel en de nestwarmte die ze haar aanhangers ogenschijnlijk biedt, is de IURD geen onbeschreven blad. In Brazilië, waar ze eigen parlementsleden heeft en de evangelische fractie forse invloed uitoefent in het congres, rijgt de kerk de rechtszaken en controverses aaneen. Een van die affaires be- treft de aanschaf van TV Record in 1989. In haar boek Instinto de Reporter ('Reportersinstinct') beschrijft journaliste Elvira Lobato haarfijn hoe Macedo die operatie voor elkaar kreeg. Het ging zo: omdat de Braziliaanse wet religieuze verenigingen verbiedt om zenders op te kopen of te runnen, verschool de kerk zich achter stromannen uit Rio. Lobato, die voor de gezaghebbende krant Folha de São Paulo schrijft, kreeg de kopie- ën in handen van 75 leningcontracten waarmee Record werd gekocht. Het geld bleek te komen van Cableinvest en Investholding, bedrijven die zich respectievelijk op Jersey en de Kaaiman- eilanden bevonden, allebei fiscale paradijzen.

"Speurwerk leerde me dat die firma's gelieerd waren aan Braziliaanse bedrijven waarvan de hoofdaandeelhouders IURD-lui waren", al- dus de journaliste. Ook onthulde de Braziliaan- se pers dat IURD-bisschop Gonçalves in de hoogdagen van het kartel van Medellín naar Co- lombia vloog om er een vracht cash op te halen.

Uiteindelijk kreeg CEO Edir Macedo wel een forse boete voor belastingontduiking maar kon een parlementaire onderzoekscommissie om- trent narcodollars niets hard maken. In 2009 stelde het parket van São Paulo Macedo en ne- gen kompanen in staat van beschuldiging voor bendevorming, schriftvervalsing en witwaspraktijken. Tot vonnissen die pijn doen is het echter nooit gekomen. Macedo zelf nam de wijk naar de VS toen de grond hem te heet onder de voeten werd. Daardoor overheerst de indruk dat hij de dans al die jaren mooi ontsprongen is.

Europese droom

De Igreja Universal streek medio de jaren 90 in België neer en baart ook onze autoriteiten zorgen. In het parlementaire sekterapport uit 1997 staat ze omschreven als "een authentieke misdaadorganisatie die alleen zelfverrijking nastreeft". De onderzoekscommissie bestempelde de IURD als niets minder dan een "groots opgezette vorm van oplichting".

De IURD, niet te spreken over de 'lasterlijke' aantijgingen, spande een rechtszaak aan tegen de Belgische staat. Oordeelde het Brusselse hof van beroep in 2005 dat de parlementaire commissie inderdaad onvoorzichtig te werk was gegaan en dat de staat Macedo's kerk één euro morele schadevergoeding moest betalen, dan deed het Hof van Cassatie dat vonnis weer te- niet. Dat gebeurde op grond van het argument dat parlementsleden niet vervolgbaar zijn voor uitspraken die passen in hun parlementaire werkzaamheden. De IURD gaf niet op, maar beet alsnog in het zand. Eind vorig jaar oordeelde het Gentse hof van beroep immers dat de klacht finaal ongegrond was. België, waar de harde kern van de IURD-aanhang op een 600-tal mensen wordt geschat, nam met andere woorden niks terug van de formulering uit 1997.

Ook de meeste Belgische Brazilianen hebben weinig op met de IURD. De kerk heeft gezinnen verscheurd en harten gebroken, zeggen getuigen. Alleen: hun stemmen horen we amper. Hoewel het wettelijke instrumentarium ook in ons land voorhanden is, lopen er geen klachten binnen. Slachtoffers vrezen met de vinger te worden gewezen, verkeren niet zelden in de illegaliteit en slepen hun onmacht achter zich aan.

Niet zo Pierre (46), een Brusselaar die uit een diep dal komt en zijn woede tegen de IURD bij- na wil uitschreeuwen. Toch verschijnt ook hij liever onder een schuilnaam in de krant. Hij is op zijn hoede voor de fofoca, zucht hij, het geroddel. "In de Braziliaanse gemeenschap in Anderlecht en Sint-Gillis kent iedereen iedereen. De sociale druk is groot. Ik wil geen heibel voor mezelf, mijn dochter of mijn ex."

Eind de jaren 80 studeerde Pierre economische wetenschappen aan de ULB. "Het waren neoliberale tijden. Dat lag me niet zo. Ik was van het spirituelere type. Mijn hart klopte links, ik was sociaal geëngageerd. Mijn keuze om na mijn studie een tijdlang in de ontwikkelingssamenwerking te stappen, was de logica zelf."

In de Braziliaanse Fortaleza diende zich een functie aan van coöperant. Pierre aarzelde niet. "Daar heb ik Liliana (ook een schuilnaam, LD) leren kennen, een lieve, werklustige meid met een diploma middelbaar. Het klikte tussen ons. We raakten verloofd, daarna getrouwd."

Lang bleef Pierre in Brazilië niet aan de slag. "Ik zag hoe het bij Liliana kriebelde: ze wou wel een keer naar Europa, en ook haar familie vond het een goed idee. Haar ouders waren niet arm, maar breed hadden ze het evenmin. Voor hen belichaamde Liliana de Europese droom, de dochter die het in de eerste wereld helemaal zou waarmaken." Toegegeven, zegt Pierre, ook hij dacht dat het wel los zou lopen, dat het een kwestie van tijd zou zijn voor Liliana zich als een visje in het Belgische water zou voelen.

Pierre en Liliana waren inmiddels late twintigers. Ze namen een flat in Anderlecht, waarna hij in een overheidsbedrijf aan de slag ging en zij werk vond in een bloemenzaak. "We kwamen goed rond, we kregen een dochter - Claudia is inmiddels veertien - en Liliana lag mijn familie wel. Ze kwam net als ik uit een katholiek gezin maar was altijd al devoter geweest dan wij. Brazilianen zijn nu eenmaal religieuzer."

De duivel

Pierre schudt het hoofd, alsof hij nog altijd niet kan bevatten wat er later is gebeurd. "Na haar aankomst leerde Liliana andere Brusselse Bra- zilianen kennen. Ze waren toen met minder dan nu (40.000 tot 50.000 in het hele land, LD), maar toch. In wat een zoektocht naar meer houvast moet zijn geweest, begon ze hier plots Brazili- aanse pinksterkerken te bezoeken, Deus é amor ('God is liefde'), bijvoorbeeld. Ik had daar geen bezwaar tegen, en ging eerst nog met haar mee."

De boodschap van de neopentecostalen sloot beter aan bij wat Liliana zocht: de nadruk op geld, de aanmoediging om met materiële vooruitgang uit te pakken, de behoefte om haar fa- milie in Brazilië bewijzen van welstand aan te leveren. Voor veel pinksterkerken heeft de gelovige, anders dan in de katholieke bevrijdingstheologie, niet de geringste maatschappelijke rol te vervullen, zegt Pierre. Persoonlijke lotsverbetering, klimmen op de sociale ladder, daar is het hem om te doen. Wie arm blijft, moet wel in de ban zijn van het kwaad.

"Ik heb zielsveel van Liliana gehouden! Maar de duistere logica van de Universal heeft ons stukje bij beetje aangevreten. Drie keer per week ging m'n vrouw naar de tempel. Ze bleef er uren bidden. Ook Claudia moest mee. Toen ik begon te protesteren deed Liliana me als de duivel af. Alles wat niet paste in het totalitaire denken van die kerk, heette diabolisch. Onder het mom van geborgenheid, gelokt door een showritueel en beloften van zelfverrijking, liet ze zich inpakken. Hoe vaak ik niet heb gedacht aan Marx' these dat godsdienst opium voor 't volk is?"

Niet alleen mentaal, ook materieel schoot Pierre er aardig wat bij in. "In het begin droeg Liliana haar tienden vrij onregelmatig over", zucht hij. "Maar ze werd steeds virulenter. Het ging niet enkel over de bankbiljetten die ze in een voorgedrukte IURD-omslag stopte, maar ook over eten. Liliane kan goed koken, ze richtte grote eetpartijen aan voor de kerk. Die betaalde ze uit eigen zak. Ik heb de rekeningen niet bijgehouden - had ik maar geweten dat het ooit zover zou komen! - maar over een periode van tien jaar schat ik dat Liliana de Universal zo'n 20.000 tot 25.000 euro opgeleverd heeft."

Pierre legt alweer de handen op het gezicht. "Plotseling kwam zelfs ons kindergeld daar terecht. Het enige wat telde, was geven aan God. Geven, geven, geven."

Pierres dochter ging naar het Koninklijk Atheneum, maar ook dat zinde Liliana niet langer. Ze vond dat Claudia te ver van God en te dicht bij de samenleving opgevoed werd, waar de duivel woonde. "Liliana haatte de samenleving. "Iedereen die niet in de IURD zat, was slecht. Ze is Brusselse en heeft de Belgische nationaliteit. Maar zich integreren heeft ze nooit gewild. Uiteindelijk is er een echtscheiding van gekomen. De rechter sprak zich uit voor co-educatie, waarbij Claudia de helft van de tijd bij mij, de andere helft bij haar zou doorbrengen. Ook heeft hij Liliana verboden het kind nog naar haar erediensten mee te nemen. Aan die afspraak houdt ze zich, dat wel."

Pierre denkt aan de gebroken families die hij kent, de verhalen over sektarische ontsporingen die hij her en der opvangt. "Maar wat me nog het meest verbijstert, is dat Liliana naar die kerk blijft gaan. Waarom prikt ze dat verhaal niet door? Tja, veel heeft te maken met haar onvermogen te breken met de groep. Ik had rationele argumenten, maar die wilde ze niet bevatten."

Niets is onmogelijk

Tenzij het over business gaat, lijkt redelijkheid Macedo's imperium vreemd. Een van de processen die de man aan zijn broek kreeg, en dat hem een korte arrestatie opleverde, ging over kwakzalverij en charlatanisme. De Universal hecht nu eenmaal zeer veel belang aan zogenaamde geestelijke genezingsarbeid. In haar blaadje Mon Opportunité kondigt de Brusselse vestiging op dinsdag bijvoorbeeld 'fysieke rehabilitatie' aan, terwijl de zaterdag aan 'onmogelijke gevallen' is gewijd. Ziekten, pijn, gezondheidsproblemen allerhande: volgens Macedo zijn ook die het werk van satan. Tijdens de sessies van de Universal, worden gretig getuigen opgevoerd die zich genezen en gelukkig verklaren, van de- pressies, zelfmoordneigingen tot kanker, tbc en aids. Of nog, zoals een citaat luidt in het blaadje Le Semeur: "Een kind krijgen zonder eierstokken te hebben? Niets is onmogelijk voor God."

Ook homoseksualiteit veroordeelt de Univer- sal en bestempelt ze als een ziekte. In januari ontstond ophef in de holebigemeenschap in Brazilië toen Macedo een jonge homo op eigen verzoek 'bevrijdde'. De duivel werd zweepsgewijs uit zijn kronkelende lijf gedwongen. De beelden waren op tv te zien. Toen Macedo vroeg hoeveel geld de man veil had voor de dienst, antwoordde hij dat hij zijn 'hart zou openen' opdat iedereen zou zien hoe dankbaar hij was.

Mário Justino, een Braziliaan die zijn leven door de IURD verwoest zag, schreef er een boek over, In de coulissen van het Rijk. Het geheime le- ven van de IURD. Op de kaft staat een kruis, ge- vormd door brandende bankbiljetten. Justino was pastor maar werd als klokkenluider naar de exit gedwongen. In zijn ervaring gaat achter de gebeden, psalmen en exorcismen van de Universal een wereld van drugs, seks, uitbuiting, machtsmisbruik en geldklopperij schuil.

Justino sloot zich op zijn zestiende bij de kerk aan en schopte het via een typische spoedcursus tot predikant. Hij werd in Bahia, Lissabon en New York geposteerd. Maar stukje bij beetje maakte de betovering plaats voor verbijstering. Volgens Justino werd het lagere IURD-personeel uitgebuit en waren de arbeidsomstandigheden in de tempels erbarmelijk. Tal van pastors volgden de leer niet die ze predikten of geloofden niet in wat ze zeiden. Zijn aanhangers moest Justino intussen op het hart drukken dat als ze niet zouden dokken, God niet naar hen zou omzien. Zijn moeder, ook IURD-lid, was al vijf maanden aan kanker overleden toen het genootschap haar een brief stuurde: "Beste Zus- ter, we hebben u al vijf maanden niet meer ge- zien. Herinner u: 'Bied weerstand aan de duivel en hij zal van u wegvluchten.' Ik hoop u op de eerstvolgende maaltijd met de Heer te ontmoeten." Waarna in postscriptum: "Zuster, u hebt een achterstalligheid van vijf maanden opgelopen in het betalen van uw tienden." Toen Justino zelf aids opliep, kreeg hij helemaal geen genezingsarbeid voorgesteld, maar wees Macedo hem zonder pardon de deur.

"De weinige mensen die aan deze religieuze crack kunnen ontsnappen, vallen in een diep gat", zegt Justino. Volgens hem heeft de IURD "talrijke slachtoffers" gemaakt, "mensen die te goeder trouw hun schouders aanboden opdat daarop het imperium van de IURD gebouwd werd. Enkel door klacht in te dienen zullen zij gehoord worden."

Staatsveiligheid

"Waakzaamheid is geboden", zegt de Belgische commissaris Dany Lesciauskas, die bij de federale politie over schadelijke sektarische organisaties gaat en weet welk vlees hij in de kuip heeft. "Maar doordat de Universal zich allereerst op een zichzelf beschermende gemeenschap richt, de Brazilianen en Portugeestaligen, is het voor ons moeilijk om een kijk te krijgen van binnenuit. We weten wel dat een van de verantwoordelijken in Brazilië (Macedo, LD) juridische problemen gehad heeft. In Antwer- pen vond vorig jaar een inval plaats (het gerecht behandelt een dossier over witwaspraktijken, LD). In Brussel loopt er momenteel geen onderzoek."

Hoewel haar Belgische bijhuis in de periferie van het IURD-rijk ligt en het ledental beperkt blijft, werd Macedo's organisatie opgenomen in het jongste jaarverslag van de VSSE, de Staats- veiligheid. Hoeveel geld de Igreja Universal in België inzamelt en waar dat heengaat, is onbekend. Wel blijkt uit belastinggegevens dat de kerk aanzienlijke inkomsten opgeeft. Een deel ervan gaat naar de aankoop en huur van zalen en onderdak voor het personeel, een ander naar lonen van pastors en overige werkingskosten.

Onrustwekkend noemt Lesciauskas het feit dat de structuur van de kerk "erg piramidaal" is. "Dat betekent dat de top in Brazilië het laatste woord heeft. Net door die strakke controle, en om te vermijden dat er afscheuringen ontstaan, is het verloop van de pastors vrij groot. Als je weet dat geld een cruciale rol speelt in het IURD-gegeven en je kent de context in Brazilië, dan moeten we vaststellen dat er een risico be-staat. Alleen: zonder klachten kunnen wij maar moeilijk in actie schieten. De groepsdruk is groot om niet naar het gerecht te stappen."

Ook in het Belgische strafrecht zaten gaten. Daar kwam eind 2011 verandering in toen het parlement de wet op 'het misbruik van de zwak- ke toestand van personen' goedkeurde. Ook de 'strafrechtelijke bescherming van kwetsbare personen tegen mishandeling' werd uitgebreid.

Alvast Pierre heeft zijn les geleerd. Hij heeft zich intellectueel gewapend en zelfs zijn katholicisme opnieuw ontdekt, het feit althans dat geloof ook met rede en verstand moet worden beleden. "Als de Bijbel een middel wordt om mensen geld af te troggelen, dan heb je geen religie meer. Zelfs 'sekte' vind ik een te eervol woord voor de Igreja Universal. Het is een criminele organisatie die levens kraakt."

Pierre prijst zich gelukkig dat hij Claudia voor de IURD behoed heeft. "Ze woont vier op de vijf dagen bij mij in en snapt hoe kritisch je moet staan tegenover religie. Op school doet ze het goed, ze nam afstand van een gemeenschap waarin je altijd weer sombere verhalen hoort, over hoge schooluitval, gespletenheid, huiselijk geweld, kleine criminaliteit, illegaliteit. Geluk- kig toont Claudia me hoe open en pluralistisch onze samenleving nog is. Om dat zo te houden, zijn weerbare mensen nodig. Zonder hen zullen autoritaire en paternalistische systemen van allerlei slag het denkwerk van ons overnemen."

Gepeild naar een reactie zegt een woordvoerder van de IURD dat "we deze berichten gewoon zijn. Om de drie jaar duiken ze op. De Universe- le Kerk is aangesloten bij de Vlaamse Vereni- ging van Pinkstergemeenten en erkend. In geen enkele rechtszaak werden wij ooit veroordeeld, in Brazilië of hier. Onze rekeningen zijn openbaar. Alles wat in België over ons geschreven wordt, is gebaseerd op verhalen uit Brazilië."

Edir Macedo, oprichter van de IURD, spreekt in Brazilië een zaal vol gelovigen toe. 's Mans persoonlijke fortuin wordt op 2 miljard dollar geschat.

De Brusselse vestiging van de Universele Kerk. Wereldwijd zijn er 6 tot 8 miljoen 'harde' gelovigen. Elke maand staan die een tiende van hun inkomsten af aan de kerk.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234