Vrijdag 30/09/2022

Genegeerd genie

Een fanfare in Antwerpen; een nog nader te bepalen colloquium in Gent. Brussel doet wel zijn best, maar in de rest van Vlaanderen wordt de honderdvijftigste verjaardag van architect-ontwerper Henry Van de Velde in mineur gevierd.

'Vandaag (gisteren, BE) is het 150 jaar geleden dat in Antwerpen Henry Van de Velde geboren werd. Het is een absolute schande dat in zijn geboortestad er niemand bij stil lijkt te staan. De man die de abstracte kunst uitvond, de grootste voortrekker van art nouveau was, en aan de basis van Bauhaus lag." Harde maar druk gedeelde woorden van kunstenaar Jan Vanriet, gisteren op Facebook. Het overzicht van herdenkingen van 150 jaar Van de Velde dat het Vlaams Architectuurinstituut bekendmaakte, oogt indrukwekkend, maar erg veel hebben de meeste initiatieven niet om het lijf.

Henry Van de Velde was nochtans een van de belangrijkste ontwerpers en architecten uit de Belgische kunstgeschiedenis. Samen met zijn bloedvijand Victor Horta (1861-1947) gaf hij vorm aan de art nouveau, zette hij vervolgens de modernistische architectuur mee op het Bauhaus-spoor en was hij een spil in het nationale en internationale kunstleven in de eerste helft van de twintigste eeuw.

Dat komt ook allemaal mooi aan bod in de retrospectieve die in het najaar opent in het Koninklijk Museum voor Kunst en Geschiedenis, terwijl in de Koninklijke Bibliotheek ongeveer tegelijkertijd een belangrijke tentoonstelling loopt over de internationale brievencorrespondentie van de ontwerper-architect. Maar in de rest van Vlaanderen blijft het dus erg stil.

In Gent bijvoorbeeld, de stad waar Van de Velde met de Boekentoren dé kathedraal van modernistische bouwkunst in ons land ontwierp, blijft de herdenking beperkt tot de verdere renovatie van die bibliotheektoren, waaraan een nog in te vullen symposium wordt gekoppeld. En Antwerpen, geboortestad van Van de Velde, doet dus, welja, niets. "Dat is zo", geeft schepen van Cultuur Philip Heylen (CD&V) toe. "Je kunt nu eenmaal niet elke ronde verjaardag van elke kunstenaar herdenken. Bovendien hebben we in onze stadscollecties relatief weinig werk van Van de Velde in bezit. Het is dan beter alle aandacht te geven aan de grote tentoonstellingen in Brussel."

Feest in Weimar

Zeggen dat er in Antwerpen helemaal niets herdacht wordt, is een beetje overdreven. Want gisteren was er dus de feestelijke opening van het Van de Velde-jaar bij het monument dat de architect voor Peter Benoit in 1934 ontwierp en dat nu in het Harmoniepark staat te verkommeren. Een gelegenheidsfanfare met studenten van het Conservatorium speelde er een deuntje van Benoit, en dat was het.

Gênant? Ellen Van Impe van het Vlaams Architectuurinstituut vindt van niet. "Dit was bedoeld als een speels startmoment. In het najaar volgen de grote expo's in Brussel, en zijn er tal van colloquia." Het monument voor Benoit zelf, dat momenteel vooral dienst doet als een soort skateramp, wordt overigens gerestaureerd, kondigt cultuurschepen Heylen aan. Eerherstel op de oorspronkelijke locatie aan de Frankrijklei zit er niet in.

In schril contrast met die Vlaamse bescheidenheid staat het verjaardagsprogramma dat om en rond de Duitste stad Weimar is opgezet. Alleen al in de Duitse stad zelf lopen drie expo's rond zijn figuur (waarvan er dus een naar het Brusselse Jubelparkmuseum komt). 'Alleskunner' Van de Velde, die van 1899 tot 1916 in Duitsland verbleef, wordt er als een held vereerd: hij bouwde er mee de Academie uit, waar het latere Bauhaus in Dessau uit zou voortkomen. Ook elders in de regio Thüringen-Saksen wordt tot het einde van 2013 nog een tiental expo's georganiseerd.

Waarom heeft Vlaanderen/België het dan nog altijd lastig met de figuur Henry Van de Velde? Misschien omdat hij moeilijk voor één kar te spannen is? Vlaming, maar afkomstig uit een verfranste stadsbourgeoisie. Architect, ontwerper én theoreticus. Art-nouveaupionier en modernist. Een genie, maar wel zo dom om in de twee wereldoorlogen die hij meemaakte aan de verkeerde kant te verzeilen. Eerst door in Duitsland werkzaam te zijn tot 1916, vervolgens door in de Tweede Wereldoorlog zijn taak als 'staatsbouwmeester' voort te zetten onder de Duitse bezetting.

"Het valt op dat bij de herdenkingen de laatste twintig jaar uit zijn leven weggeknipt lijken", zegt kunsthistorica Maxime Vervaet, gespecialiseerd in het werk van Van De Velde onder de bezetting. "Alsof hij na 1936 niets nuttigs meer heeft gedaan. Hij diende onder de bezetter, maar hij werd gedreven door idealisme. Na de oorlog is hij van collaboratie beschuldigd - ten onrechte, zou later blijken."

Zit er dan, 56 jaar na zijn overlijden, nog altijd geen volledig eerherstel in? Toch wel, verzekert architect Stefan Devoldere van het Team van de Vlaamse Bouwmeester. "Niemand miskent het belang van Henry Van de Velde. Dat bij het grote publiek zijn naam nog altijd niet even luid klinkt als die van Victor Horta heeft veel met smaak te maken. De elegantie van Horta's bouwstijl ligt beter in het oog van een breed publiek. Van de Velde is cerebraler en veelzijdiger, en een concentratie van gebouwen, zoals die van Horta in Brussel, vind je ook niet bij hem. Maar hij verdient de aandacht zeker en vast."

De expo Henry van de Velde: Passie-functie-schoonheid start op 13/9 in het KMKG, Brussel. Overzicht evenementen op www.vai.be

Wie was Henry Van de Velde?

geboren in Antwerpen in 1863

begon als schilder, maar richtte zich vanaf 1892 op bouwkunst en design in art-nouveaustijl

verhuisde in 1899 naar Duitsland en werkte vooral in Weimar

kon vanaf 1916 verhuizen naar Nederland, waar hij het Kröller-Müller Museum in Otterlo ontwierp

vanaf 1925 terug in België, als docent aan de Rijksuniversiteit Gent en La Cambre in Brussel, en als esthetisch adviseur van de staat

ontwierp onder meer de Boekentoren in Gent, de school De Tweebronnen in Leuven en woningen in Ukkel en Tervuren

na beschuldiging van collaboratie ging hij na de Tweede Wereldoorlog in vrijwillige ballingschap naar Zwitserland, waar hij in 1956 stierf

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234