Zaterdag 25/06/2022

Gevonden in Congo: theater dat weer tegen schenen schopt

In Vlaanderen nauwelijks nog te vinden, in Kinshasa deze week volop gezien: podiumkunst die voor ophef en discussie zorgt. Zal dat ook gebeuren als die voorstellingen binnenkort naar Brussel en Oostende komen? Sofie Mulders vanuit Kinshasa

'Behaagziek en risicoloos theater." Erg flatterend waren de juryleden van het Theaterfestival twee weken geleden niet over Vlaams theaterland. Een flauw podiumjaar, zo vatte men 2012 samen. Laat 'flauw' nu wel het laatste zijn waar je aan denkt bij de voorstellingen die wij zagen in Kinshasa. Een publiek dat roept, commentaar geeft, juicht, zich beledigd voelt of zelfs vertrekt: hier gebeurt tenminste nog eens wat. Verhitte discussies waren er bijvoorbeeld na de voorstelling van Brett Bailey. De Zuid-Afrikaanse regisseur en toneelauteur gaat in 2014 in première met Macbeth en kwam in Kinshasa een presentatie geven van het denk- en werkproces van dat project.

Verdi's opera Macbeth naar de problematiek van Congo verplaatst, met zwarte zangers en acteurs, onder regie van een blanke Zuid-Afrikaan: het zorgde voor de nodige controverse achteraf. "Ik heb hier een probleem mee", reageerde een Palestijnse toneelschrijfster verontwaardigd. "Waarom wordt het verhaal van Congo gepresenteerd door een blanke en aan een westers verhaal gelinkt? Ik merk het zelf ook: wat Europeanen het liefst willen, is dat wij onze eigen tools in een Europees kader schikken. Pas dan kan onze kunst een plaats krijgen in het westen. Maar zo werkt het niet. Wij hebben ons eigen kader. En dat willen we laten zien."

Onzin, reageerde een andere kunstenaar: wat een idee om een blanke Afrikaan niet als 'echte' Afrikaan te beschouwen. En waarom is Macbeth een westers verhaal? Waarom kun je dit niet gewoon een universeel verhaal noemen?

Bailey zelf vindt de discussies prima. Tijdens de presentatie toonde hij foto's van onder anderen de Oegandese rebellenleider Joseph Kony, de Congolese omstreden politicus en zakenman Jean-Pierre Bemba, Leopold II, Mobutu, en Laurent-Désiré Kabila. Foto's ook van zwarte kinderen in miserabele levensomstandigheden, direct gevolgd door beelden van blanke leeftijdsgenoten die in blakende conditie tegen hun mobieltje praten. De drie heksen uit de oorspronkelijke Shakespeare presenteerde hij dan weer als de verzinnebeelding van kolonialisme en kapitalisme. "Macbeth is een stuk over ambitie, hebzucht, corruptie, tirannie en megalomanie. Dat is ook het verhaal van Congo."

De Belgische componist Fabrizio Cassol bewerkte Verdi's partituur tot een versie voor twaalf muzikanten en elf zangers. Volgend jaar in mei krijgt Macbeth zijn wereldpremière op het Kunstefestivaldesarts. Daarna te zien op het Festival van Avignon.

Woest

Minder gecontesteerd was Drums and Digging van de Congolese danser en choreograaf Faustin Linyekula, dat deze week in Kinshasa zijn première kreeg. Wat is er van onze dromen geworden, vraagt Faustin zich af, en hoe houden we ons staande in een land dat zijn eigen dromen kwijt is? Met een aantal vrienden gaat Faustin op zoek naar de dromen uit hun jeugd. Hij doet dat in Obilo, een dorpje in Oost-Congo waar Faustin opgroeide, en in Gbadolite, de stad die Mobutu uitbouwde tot luxueuze paleisstad, en waar de inwoners, in tegenstelling tot de rest van het land, wel proper drinkwater, goede wegen en betrouwbare elektriciteit hadden.

Hedendaagse dans, traditionele muziek, onvertaalde dialogen in Ngbandi (een plaatselijk dialect in Gbadolite) en Afrikaanse zang wrijven zachtjes tegen elkaar aan in deze esthetisch erg mooie voorstelling. "We moeten geloven in onszelf", zei Faustin eerder deze week op een conferentie van Connexion Kin. "Ik maak wat ik wil maken, niet wat anderen willen dat ik maak. Het enige verschil tussen mij en een artiest in Parijs is dat ik minder geld heb." Iets wat Ntone Edjabe, die in Zuid-Afrika het eigenzinnige en erg mooi vormgegeven Engelstalige culturele tijdschrift Chimurenga uitgeeft, onmiddellijk aanvulde met een boodschap voor de blanke westerling: "Ik heb jullie geld nodig, maar in jullie zelf ben ik nauwelijks geïnteresseerd."

Drums and Digging ging deze week in Kinshasa in première en staat deze zomer op Theater Aan Zee (TAZ) in Oostende en het Festival van Avignon.

Wat voorlopig niet naar België komt, maar hier in Kinshasa wel het meeste stof deed opwaaien, was La fin de la légende, een violente voorstelling van Dieudonné Niangouna (Congo-Brazzaville), met teksten van hemzelf, Sarah Kane en Heiner Müller. Minutenlang pétasse (hoer) in de microfoon schreeuwen, acteurs die naast de voeten of de oren van de toeschouwers hun zweep op de grond knallen, stoelen die tot vlak bij het publiek kapotgegooid worden: mensen liepen ofwel weg uit de zaal, ofwel zaten ze met open mond te kijken. Op de tonen van de Mattheüspassie berijdt een actrice een voor een de mannen die naast haar op de grond liggen. Even later begeleidt dezelfde Bach de opknoping van een zwarte, een tafereel dat geleidelijk overvloeit in een aanbidding van een gekruisigde Christus.

'Theater is het leven'

"Veel te agressief, de woede is te weinig ingehouden, en er is geen respect voor het publiek. Wat mij betreft zou hier serieus geschaafd aan mogen worden", oordeelde een verontwaardigde theaterkenner achteraf. Het is kritiek die meteen weer andere vragen oproept. Kreeg Jan Fabre in de jaren tachtig die commentaar ook? Of was dat toen bij ons de radicale vernieuwing waar elke hedendaagse theatermaker nog altijd de erfenis van draagt?

La fin de la légende is een slag in het gezicht. Soms net niet letterlijk. Dat sommigen zich storen aan de agressie en het geweld, is belachelijk, zegt een geagiteerde Niangouna in een kort gesprek achteraf. "Als mensen vinden dat dit geen theater is, dat ze dan stoppen met naar theater te gaan, en hun toevlucht zoeken in de kerk. Theater is het leven, zo simpel is dat. Dan zou het toch compleet absurd zijn om dat leven enkel van een veilige afstand te laten binnenkomen bij het publiek?" Als we hem vragen waarom hij zoveel westerse elementen in zijn stuk verwerkt, wordt hij helemaal woest. "Westers? Wat is dat in godsnaam? Ik ben opgegroeid in een huis vol met boeken en muziek. Mijn vader sloot me zelfs op in onze bibliotheek om me te verplichten te lezen. Is een theatertekst of een muziekstuk eigendom van een land enkel omdat het daar geschreven is?"

Als je één iets kunt concluderen na een week Connexion Kin, dan is het dat dit festival veel vragen oproept. Een daarvan is: wat gaat er overblijven van die vragen als deze voorstellingen in Europese landen worden gespeeld, voor een overwegend Europees in plaats van Afrikaans publiek?

www.kvs.be Theater Aan Zee, van 1 tot 10 augustus in Oostende. www.theateraanzee.be

Dinozor, Boyoka

'Kijk naar mij': dat betekent de titel van de solo van Dinozor, een danser uit Kinshasa. Alleen mijn lichaam kent mijn leven, zegt hij. Verstoten door zijn familie heeft hij gaandeweg zijn eigen taal gecreëerd om zich uit te drukken: dans, muziek en beeldende kunst. Vooral de eerste twee tonen het talent van Dinozor. Boyoka is een brok virulente energie, en zijn broeierige band Kinshasound - hint aan Chokri Mahassine - zou moeiteloos de wei van Pukkelpop platspelen. Boyoka staat deze zomer op TAZ.

Freddy Tsimba

Een kunstenaar die overal ter wereld aan het exposeren is, en voor wie de vlucht vooruit alleen maar groter wordt. Tsimba's werk ontspruit rechtstreeks, zoals bij vele Congolese kunstenaars, aan de geschiedenis en actualiteit van Afrika. Zijn installaties maakt hij met wat er in de straten van Kinshasa ligt, of wat hij vindt in andere gebieden. Een kiosk geconstrueerd uit afgedankte gsm's, een hut die opgebouwd is uit machetes, zwangere vrouwen die bestaan uit lege kogelhulzen. Zijn sculptuur Au-delà de l'espoir is te zien in Elsene, op de hoek van de Waversesteenweg en de Lang-Levenstraat. Iemand om in de gaten te houden.

Bienvenu Nanga

L'artiste de la poubelle wordt Bienvenu wel eens genoemd. Zijn installaties bestaan uit spullen die hij dagelijks op straat vindt, en die hij transformeert in fantasierijke en tijdloze installaties: robotten, vliegtuigen, boten. In zijn atelier (dat tevens woonkamer, binnenplaats en wasplaats is) in de wijk Matonge maakt Bienvenu imaginaire reizen die doen denken aan Panaramenko. En dat zijn woning ingenomen wordt door journalisten en artiesten in weken zoals deze, doet niets af aan zijn bescheiden en altijd glimlachende manier van praten. Bienvenu exposeert op Theater Aan Zee.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234