Zondag 14/08/2022

Gods makelaar tussen kerk en staat

Miljoenen Italiaanse euro’s verdwenen in de zakken van het Vaticaan, dat laatste hielp ministers en andere hoge heren uit de buurt van Silvio Berlusconi dan weer voor een prikje aan luxeflats in Rome. In achtertuin Italië mag de oppermachtige kerk tot nader order dan van seksschandalen gespaard gebleven zijn - en dan nog - het gerecht heeft er zijn oog in de eerste plaats op de vele schimmige zakendeals laten vallen. Spilfiguur in het systeem was kardinaal Crescenzio Sepe. Behalve 2.000 appartementen beheerde ‘Gods vastgoedmakelaar’ ook een jaarlijkse centenpot van 9 miljard euro.

Vaticaan weer in oog van storm door vastgoedschandaal en verstrengeling met zakenwereld en politiek

Dat paus Benedictus XVI het bevlekte blazoen van zijn kerk wil oppoetsen kan de jongste maanden niet één gelovige ontgaan zijn, zeker in België niet. Maar wie dacht dat Ratzinger alleen korte metten moest maken met de vastgeroeste gewoonte om pedofiele priesters de hand boven het hoofd te houden, heeft het mis. De augiasstal van het Vaticaan is nu eenmaal groter dan het berghok van een sacristie. Schoon schip maken, zo moest Benedictus ondervinden, betekende ook afrekenen met de kooplui in zijn tempel.

Immers, zo leert recent onderzoek van het gerecht in de stad Perugia, het Vaticaan en de Italiaanse zakenwereld zijn het voorbije decennium weer danig in de ban van elkaar geraakt. In een episode die spontaan herinneringen oproept aan de liaisons dangereuses tussen de kerk en het Romeinse financieel-politieke establishment die in de jaren tachtig aan het licht kwamen - onder meer naar aanleiding van het spectaculaire, in bloed gedrenkte faillissement van de Italiaanse Banco Ambriosiano - is Rome vandaag in de greep van het zogenaamde ‘gelatineuze systeem’. Dat is een stinkend potje waarin hoge heren uit de buurt van Silvio Berlusconi hand- en spandiensten verlenen aan (of aangeboden krijgen van) het Vaticaan, meer bepaald van 67-jarige kardinaal Crescienzo Sepe, een vertrouweling van wijlen Karol Woytila, Johannes Paulus II, en onlangs wegens verregaande corruptie in verdenking gesteld.

Wat blijkt? Als directeur van de Congregatie voor de Evangelisering van de Volkeren, voorheen de Sacra Congregatio de Propaganda Fide ofte Congregatie voor de Voortplanting van het Geloof, had Sepe zich niet zozeer met de missies beziggehouden als wel met het onmetelijke vastgoedimperium dat het Vaticaan er in Rome op na houdt. Hoe beheerde de man in naam van zijn congregatie, met chique extraterritoriale hoofdzetel aan de Spaanse Trappen, de tweeduizend flats waarvan sprake? De 9 miljard euro ook waarover ‘Propaganda Fide’ aan jaarlijkse werkingsmiddelen beschikt?

Het verhaal dat Justitie al enkele maanden blootspit, oogt alleszins niet fris. Het vindt onder meer zijn wortels in de permanente staat van scandalitis waarin Silvio Berlusconi en zijn regering vertoeven en kreeg een Vaticaans verlengstuk toen Perugia in juni jongstleden een rogatoire commissie naar de Heilige Stoel stuurde. De onderzoekers neusden in rekeningen, facturen, hypotheken en contracten allerhande, en kwamen tot de vaststelling dat tal van Italiaanse hoogwaardigheidsbekleders met één voet in Rome staan, met de andere in het Vaticaan. De symbiose tussen staat en kerk is met andere woorden totaal. Politiek, ideologisch zowel als zakelijk blijken Berlusconi en de Curie al sinds het tijdperk-Woytila twee handen op een dikke buik. Maar is het ooit anders geweest?

Zelfs de doorgaans zo milde krant La Stampa noemde de vastgoeddeals tussen Sepe en hooggeplaatste Italianen als de directeur van de ooit zo eerbiedwaardige Burgerbescherming Guido Bertolaso, minister van Industrie Claudio Scajola, minister van verkeer en infrastructuur Pietro Lunardi, topambtenaar Angelo Balducci of betonboer Diego Anemone het werk van “een maffia”. Op Bertolaso en Sepe na, die houder is van een Vaticaans diplomatiek paspoort, zijn alle betrokkenen uit hun functie opgestapt, in de boeien geslagen of hooguit voorwaardelijk vrij.

Het verhaal begint meer dan tien jaar geleden, in de aanloop naar het Jubileum dat de kerk toen vierde. Omdat in 2000 zo’n 30 miljoen pelgrims in Rome werden verwacht, lanceerden Italië en het Vaticaan liefst 240 grote projecten, waaronder ook heel wat bouwwerven - van parkeergarages over horecazaken tot nieuwe wegen. In naam van de paus kreeg kardinaal Sepe de logistieke coördinatie voor het feestjaar toegespeeld, wat er aan het eind van de rit op neerkwam dat de Italiaanse staat ongeveer 2 miljard euro lichter was gemaakt.

Alleen: doordat het potje dicht bleef, gingen de heren (intussen bijgenaamd la cricca, ‘de kliek’) na Jubileo door met de praktijken. Dat was onder meer mogelijk omdat de Burgerbescherming noch de kerk aan controle onderworpen waren: de eerste omdat ze over nood- of risicosituaties gaat en haar uitgaven kennelijk minder in detail moet verantwoorden dan andere overheden; de tweede omdat ze sinds jaar en dag in een belastingparadijs kantoor houdt, het Vaticaan, waar volgens critici gretig Italiaans zwartgeld witgewassen wordt.

Wat wil het gerecht zoal uitgeklaard zien? Het dossier over de verkoop van een palazzo aan de Romeinse Via dei Prefetti bijvoorbeeld. Dat sleet Sepe in 2005 aan minister Lunardi. Het optrekje, 960 vierkante meter groot, kostte de excellentie 4,1 miljoen euro. Een prikje, want de marktwaarde lag een heel stuk hoger. Het verschil, 2,5 miljoen euro, incasseerde Sepe - volgens het onderzoek voor de financiering van een museumproject, Arcus genaamd.

Dat project werd door topfunctionaris Balducci toevertrouwd aan Anemone, een heerschap dat vandaag niet alleen in de zaak-Propaganda Fide wordt genoemd maar eerder al hoofdverdachte was in het omkoopschandaal waarin in 2009 de organisatie van de op Sardinië geplande G8-top verzandde (op de valreep werd de top naar het door de aardbeving getroffen L’Aquila verplaatst), en waarin ook dokter Bertolaso al van zijn sokkel viel. Er was recent een satirisch tv-programma voor nodig om vast te stellen dat het Arcus-project nooit van de grond gekomen is.

De verdenkingen die op kardinaal Sepe wegen, zijn loodzwaar. Het Openbaar Ministerie beschuldigt hem er onder meer ook van Bertolaso aan een gratis luxeflat aan de Via Giulia te hebben geholpen, maar in ruil voor welke gunsten? De man zelf ontkent alleszins dat hij ook maar iets op zijn kerfstok heeft. Ook minister Scajola belandde in een moeilijk parket en stuurde zichzelf de laan uit nadat hij kennelijk op onzuivere wijze aan een Romeins onderkomen was geraakt.

Mogelijk pasten de vele manoeuvres in de pogingen van Sepe en Propaganda Fide om ook de kerkelijke bezittingen in Rome in de hausse op de vastgoedmarkt te laten delen. Door de liberalisering van de Italiaanse huurwet in 2000 waren huiseigenaren immers niet langer gebonden aan al jaren niet meer aan de werkelijkheid aangepaste huren. In één ruk door profiteerden ze ervan om arme huurders de deur te wijzen en kapitaalkrachtige nieuwe huurders binnen te halen. Met het Vaticaan bevriende politici, ambtenaren of journalisten lieten zich letterlijk voor geen geld voor de kar van de beoogde gentrificatie spannen. “Over de rug van de arme Romeinen”, zoals de onafhankelijke Radicale Partij betoogde, een van de weinige formaties met recht van spreken aangezien de klassieke partijen zowel ter rechter- als ter linkerzijde altijd weer gedeald hebben met het Vaticaan.

Nu is paus Benedictus er misschien niet in geslaagd het vermoeden van zich af te schudden dat hij zijn zeer zondige priesters in bescherming nam, met de aanpak van affairisme en gesjoemel binnen zijn instelling had hij van meet af aan minder schroom. Althans, Ratzinger zette Sepe in 2006 al op een zijspoor, in de ogen van de buitenwereld in tempore non suspecto. Het zijspoor in kwestie heette ironisch genoeg Napels, waar de sjoemelende Sepe met de functie van aartsbisschop genoegen moest nemen. Op de zetel van Propaganda Fide is Sepe inmiddels vervangen door een onbekende prelaat uit India die niets van luxeflats maar alles van kerstening afweet.

Kennelijk vermoedde Benedictus dat Sepe het nogal bont gemaakt had, en in het onderzoek heeft de paus, toch het hoofd van een soevereine staat, het Italiaanse gerecht inmiddels volstrekte transparantie en medewerking beloofd. Althans, “binnen de grenzen die door het Concordaat bepaald zijn”, een verwijzing naar het Verdrag van Lateranen uit 1929, waarbij Italië de Heilige Stoel de volle onafhankelijkheid verleende.

In een open brief aan de gelovigen van Napels had aartsbisschop Sepe zelf het intussen over niet nader genoemde vijanden die erop uit zijn hem te vernietigen. “Ik heb altijd in alle openheid geijverd voor het welzijn van de kerk,” zo trok hij van leer, “een immer weer vervolgde kerk.” En, in een poging om de hete aardappel naar een hoger niveau door te schuiven: “De Vaticaanse administratie heeft de diverse operaties altijd goedgekeurd. (...) Maar binnen zowel als buiten de kerk is een juridische heksenjacht aan de gang.”

En als uitsmijter: “Na de calvarietocht komt de verrijzenis. Bid voor uw bisschop!” Sepe, die zijn handen in onschuld wast en natrapt in de richting van zijn oversten, werd in de Vesuviusstad op vurig applaus onthaald. Het millennia oude Napels heeft nu eenmaal een kort geheugen: tien jaar geleden kwam ook Sepes voorganger daar, Monseigneur Michele Giordano, al in aanraking met het gerecht. Giordano werd beschuldigd van het innen van woekerrentes en kreeg vier maanden voorwaardelijk voor financiële malversaties. Later werd hij in beroep vrijgesproken.

En o ja: ook het lopende verhaal, in de pers als het ‘Tangentopolis van de 21ste eeuw’ bestempeld (naar het corruptieschandaal dat de Italiaanse politiek in de jaren negentig deed instorten), zou niet compleet zijn als er niet toch een vleugje seks aan zat. In het onderzoek naar Bertolaso dook een prostituee op die volgens de man zelf hooguit zijn kinesitherapeute was.

Balducci kwam dan weer in een afgeluisterd telefoongesprek op de proppen waarin ene Chinedu Thomas Ehiem, een 40-jarige koorzanger van het Vaticaan, zichzelf als prostitué en mannenronselaar ontpopt. Ehiem had niet alleen “een maand of vijf lang” seks met de keurig gehuwde Balducci, in ruil voor “niet meer dan 1.000 of 1.500 euro per jaar” zocht de Afrikaan ook mannen voor hem.

Angelo Balducci, die op 10 februari gearresteerd werd, was tot dan toe ‘Gentiluomo’ van Zijne Heiligheid, een protocollaire functie waarbij de betrokkene de paus vergezelt wanneer deze hoge dignitarissen over de vloer krijgt. Bovendien was Balducci als consultant voor Propaganda Fide aan de slag.

In Napels mag het volk Crescenzio Sepe dan wel blijven toejuichen, de vraag is of de Italiaanse gelovigen zoveel vuile was wel zullen slikken.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234