Zaterdag 24/09/2022

Groot denker, kleine democraat

Leerkrachten die inspiratie missen hebben een perfect excuus om, zoals hun Franse, Zwitserse en Nederlandse collega's, Jean-Jacques Rousseau op het programma te zetten. Het is deze zomer 300 jaar geleden dat de Frans-Zwitserse filosoof geboren werd. De auteur van het 'contrat social' blijft misschien omstreden, maar hij heeft ons dieper beïnvloed dan we denken.

Neen, de mens is geen wolf voor de mens. Meer nog, eigenlijk zijn we van nature goed. Alleen: in onze hoogst competitieve samenleving laat die goedheid zich niet langer zien. Om haar terug te vinden moeten we heldere onderlinge afspraken maken; vrijwillig een stuk individuele vrijheid opgeven om een 'sociaal contract' af te sluiten. Ziedaar de populairste maar ook controversieelste gedachte uit het beroemdste werk van verlichtingsfilosoof Jean-Jacques Rousseau, Du contrat social ou principes du droit politique.

In Frankrijk en Zwitserland, zijn dubbele vaderland, is Rousseau (1712-1778) dezer dagen overal. Naar aanleiding van de 300ste verjaardag van zijn geboorte lopen er expo's en debatten, wordt zijn opera Le devin du village ('De dorpsziener') weer opgevoerd en trekken wandelsociëteiten weiden, velden en bossen in. Inspiratie daarvoor vinden ze in Rousseaus bekende concept van de retour à la nature. Andere initiatieven gaan dan weer over pedagogie: het curieuze personage Rousseau legde zijn eigen kroost dan wel te vondeling, hij schreef ook Émile ou de l'éducation.

In Parijs en in de provincie, maar vooral in de vroegere onafhankelijke republiek waar Rousseaus wieg stond, Genève, is het dit jaar feest. Daar ook, bij uitgeverij Slatkine, is het dat de Belgische literatuurwetenschapper en ULB-emeritus Raymond Trousson zopas de heruitgave van zijn verzamelde geschriften superviseerde.

De man van het sociaal contract, de natuurfilosoof of die van L'Émile, welke Rousseau inspireert hém het meest? Trousson: "Zijn invloed is op elk van die drie vlakken bepalend geweest. In de breedste zin staat de retour à la nature voor de terugkeer naar een samenleving die minder productie- en consumptieafhankelijk is. Het begrip sociaal contract appelleert dan weer aan een rechtvaardigere samenleving waar elke burger deel van uitmaakt. Pedagogisch pleit Rousseau ten slotte voor een zo groot mogelijk behoud van de natuur in het kind." Het kind kind laten zijn, dus.

Voor zijn tijdgenoten was Jean-Jacques Rousseau een rare snoeshaan. Als jongen was hij bij een graveur in de leer, maar daar ging hij op de loop. Naar school ging hij nooit. Zijn hele jeugd lang verbeuzelde hij zijn tijd. Zijn liefdesleven was een brokkenparcours.

Maar het verkeerde. De humeurige eenling Rousseau was de dertig al voorbij toen hij, zoals biograaf Leo Damrosch schrijft, "een van de invloedrijkste auteurs van zijn tijd en van de moderne wereld" werd. Zo ontwikkelde hij "een politieke theorie die zowel op de founding fathers in de VS als de Franse revolutionairen diepgaand doorwerkte".

Niet enkel het sociale, ook het psychologische individu neemt Rousseau onder de loep. Met Les confessions "lanceerde hij het genre van de moderne autobiografie. Levenslange gevoelspatronen bracht hij terug tot bepalende ervaringen uit zijn jeugdjaren. Te midden van alle contradicties zocht hij naar de diepere eenheid van het zelf", aldus Damrosch.

Schrikbewind en guillotine

Contradicties, of noem het paradoxen, is het woord wel. Om terug te keren naar het sociaal contract: die tekst werkt door tot in de Universele verklaring van de rechten van de mens. Rousseau had een bloedhekel aan monarchen en alleenheersers (al viel zijn respect voor Lodewijk XV en XVI wel mee) en beschouwde het soevereine volk als exclusieve houder van de macht.

Alleen: zijn pleidooi voor een samenleving waarin ieder individu zich schikt naar een "algemene wil" spreidde uitgerekend ook het bedje voor Robespierre (1758-1794) en de Terreur, 's mans door de guillotine gesymboliseerde schrikbewind.

"Rousseau was inderdaad geen democraat", legt sociaal historica Gita Deneckere (UGent) uit. "Zijn 'algemene wil' uit zich enkel via welbepaalde verstandige burgers. Het zijn verlichte geesten die de wetten maken. Zij worden niet verkozen, want volgens Rousseau waren mensen niet in staat tot democratie. In zijn visie is er ook geen plaats voor een maatschappelijk debat met tegengestelde opvattingen."

"Om de samenhang te bevorderen", zegt Deneckere, "moesten de meningsverschillen juist de kop worden ingedrukt, desnoods met geweld, zeker met censuur. Je ziet dus hoe Rousseaus potentieel democratische maatschappijfilosofie snel kantelt. Het interessante voor de geschiedenis van de moderne wereld is hoe hij zowel democraten als dictatoren heeft geïnspireerd. Een dubbele erfenis dus."

Raymond Trousson beklemtoont dat Rousseaus politieke geschriften inderdaad theoretisch, en daardoor ook wel utopisch zijn. Zijn verdediging van een sobere levenswijze, eenvoudige omgangsvormen en grote gelijkheid moet bovendien tegen het licht van zijn tijd gehouden worden. Toen was de samenleving in haar huidige, al bij al redelijk herverdelende versie nog onbestaand.

Trousson: "Neem Rousseaus idee van burgerschap. Wat hem daarbij voor ogen stond, greep terug op de Griekse polis. Tegenover de res publica (de publieke zaak, ld) verdedigde hij een toewijding die we ons vandaag niet meer kunnen voorstellen. Vanuit zijn perspectief van de volkssoevereiniteit mocht de regering aan geen enkele externe druk blootstaan. Bij hem bepaalt de politiek bijvoorbeeld de economie, niet omgekeerd."

Directe democratie

De totalitaire Rousseau is vooral een beeld uit de vroege 19de eeuw, meent Trousson. Het werd ingegeven door liberalen die niets ophadden met de rol die de filosoof toedichtte aan een door de volonté populaire gerunde staat. "De rousseauiaanse democratie is een directe democratie. Ze duldt geen vertegenwoordigers en is daardoor enkel van toepassing op kleinere entiteiten, het oude Genève of de antieke stadstaten in Griekenland."

Net uit dat laatste aspect spreekt het nostalgische karakter van Rousseaus denken, vindt socioloog Mark Elchardus (VUB). "Hij kleeft een grotendeels mythische voorstelling van de stadstaat aan. Daar brachten vrije, mannelijke burgers hun dagen in deliberatie door, wat in elk geval aangenamer is dan de afwas doen of stofzuigen. Maar hoe zou Rousseau de volksvergadering bijvoorbeeld willen inzetten tegen de grotendeels nefaste invloed van de financiële markten? Als dit soort systemen ooit tot sociale verandering heeft geleid, dan vooral omdat ze aanzetten tot geweld."

Sowieso is Elchardus niet onder de indruk van het contractdenken, of dat nu van Rousseau komt, van Thomas Hobbes of van John Rawls. "Een beetje meer sociologisch realisme zou deugd doen. Het is een filosofische fictie dat er in den beginne autonome individuen waren die beslisten om een deel van hun autonomie af te staan en door middel van een contract rechten en plichten verwierven. Individuen met een zekere mate van autonomie liggen niet ten grondslag aan het samenleven, ze zijn er het product van. Via conventies, gewoonten, tradities en normen."

Gita Deneckere vindt het begrip sociaal contract wél nog relevantie hebben. "Het biedt bescherming tegen de hobbesiaanse oorlog van allen tegen allen, tegen de bitse concurrentie ook, de hebzucht die voortvloeit uit persoonlijk bezit. Om de vrijheid als grondrecht te waarborgen moeten de leden van een gemeenschap er afstand van doen aan de republiek, zodat iedereen gelijk wordt en solidair is met iedereen. Die basisgedachte is het heroverwegen waard in een tijd waar individuele strijd de norm is en de gemeenschapszin lijkt te verdwijnen."

Vader van de romantiek

De onschuld van het kind, de hunker naar het herderlijke platteland, de authenticiteit van het volk, de aangeboren goedheid van de wilden: Rousseau was de vader van de romantiek. Zijn leven bracht hij goeddeels zwervend door, op de oevers van het Lac Léman, in de Alpen en de bossen rondom Parijs. Zijn sentimentele romans, waaronder Julie ou la nouvelle Héloïse, waren destijds al onwaarschijnlijke hypes.

Het klinkt wel prettig en idyllisch, volgens Deneckere zijn we "met zijn allen nog altijd mentaal gevangen in die romantiek, en dat ondanks de verwoestende utopieën die eruit voortgekomen zijn". Trousson zit op een vergelijkbare lijn. "Als voorstander van het behoud van het nationale karakter zou Rousseau een fel tegenstander van het huidige Europa zijn geweest. Bij hem is de staat een politiek-mystieke eenheid die de burgers op haast religieuze wijze bindt. Voor kosmopolitisme is daarin geen plaats."

Ook Elchardus is niet mild: "Net zijn romantisme verafschuw ik het meest. Zijn verzet tegen de moderniteit en rationalisering, zijn haat voor de stad die hij ooit als 'de riool van de mensheid' omschreef... Ik ben sociaal wetenschapper, waardoor het moeilijk is niet rechtstreeks of onrechtstreeks door Rousseau te zijn beïnvloed. Maar ik heb altijd meer redenen gevonden om niet dan om wel met hem akkoord te gaan."

Uiteraard gaat ook het feestjaar de controverse niet uit de weg. Maar, zeggen de initiatiefnemers, het loont hoe dan ook de moeite Rousseau te herontdekken. In de Franstalige wereld krijgen leerlingen heuse Rousseau-kits aangeboden en in Nederland gaf de Stichting Internationale Spinozaprijs een Rousseau Lesbrief uit, een didactische aanmoediging tot politiek denken.

"Een hapklaar burgerschapsmodel heeft Rousseau niet in de aanbieding", geeft Raymond Trousson toe. "Maar een aantal principes kan ons zeker inspireren."

"Een te schematische en idealistische lectuur van zijn gedachtegoed zal zijn doel voorbijschieten", vreest dan weer Deneckere. "En ook een invuloefeningetje burgerschap doet niets met leerlingen. Maar een goede leerkracht die bemiddelt tussen onze rijke filosofische traditie en de leefwereld van jongeren vermag nog altijd veel."

Als historica voegt Deneckere nog een slotnoot toe: "De band tussen filosofie en geschiedenis mag niet worden doorgeknipt. Net in dat opzicht, en door zijn enorme impact, blijft Jean-Jacques Rousseau een interessant figuur."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234