Zaterdag 13/08/2022

AchtergrondRuja Ignatova

Het bizarre verhaal van de vrouw die voor miljarden fraudeerde: ‘Als je erg slim en héél rijk bent, kun je verdwijnen’

OneCoin werd in 2014 boven de doopvont gehouden door de Zweed Sebastian Greenwood en de Bulgaarse Ruja Ignatova.  Beeld dm
OneCoin werd in 2014 boven de doopvont gehouden door de Zweed Sebastian Greenwood en de Bulgaarse Ruja Ignatova.Beeld dm

Vorige maand werd de flamboyante Ruja Ignatova, een 42-jarige doctor in internationaal recht, toegevoegd aan Europols lijst met Most Wanted Fugitives. Haar misdrijf? Ponzifraude. De buit? Tussen de 4 en 15 miljard euro. De truc? Een cryptomunt die er geen was.

Ben Van Alboom

Voor wie denkt, ‘cryptomunt, niets voor mij’: het verhaal van OneCoin is er een van Bulgaarse gangsters, Luxemburgse spionnen, Arabische sjeiks, Belgische politici, Oegandese geitenkwekers, Nederlandse praatjesmakers, Tom Jones, de FBI, missverkiezingen, fake news, Kate Winslet en een zelfverklaarde zakenvrouw die in 2017 schijnbaar van de aardbol verdween.

Vermoord door de maffia of ergens op een jacht de miljarden aan het opsouperen die ze aan miljoenen mensen heeft ontfutseld in de op een na grootste ponzifraude (waarbij geld van beleggers niet wordt geïnvesteerd maar spoorloos verdwijnt) ooit? Dat is de vraag die BBC-journalist Jamie Bartlett zich in 2019 stelde in de uitstekende podcast The Missing Cryptoqueen, waar zopas ook een gelijknamig boek van is verschenen. Bartlett graaft in dat boek nog dieper naar hoe het mogelijk is dat zoveel mensen zich door Ruja Ignatova – Dr. Ruja, voor de gelovigen – in de luren hebben laten leggen.

“Ik heb in mijn leven al redelijk wat beangstigende dingen gezien”, vertelt de Britse journalist, die ook al een boek schreef over het darknet en onderzoek deed naar neonazi’s op internet. “Maar het verhaal van OneCoin is van een compleet andere grootteorde. Internetfraude maakt sowieso al elke dag massa’s slachtoffers, over wie we in de regel niet genoeg horen omdat het geen spannende verhalen zijn. Maar de verwoestende impact die OneCoin had op het leven van mensen van Schotland tot Oeganda is niet te schatten.”

Wat is ponzifraude?

Een ponzifraude is een constructie waarbij investeerders worden gelokt met de belofte van hoge rendementen. Het geld dat ze nietsvermoedend in de fraude binnenbrengen wordt echter helemaal niet geïnvesteerd maar verdwijnt grotendeels in de zakken van de organisatoren. Eerdere investeerders worden zoet gehouden doordat ze betaald worden met de bedragen die door latere investeerders worden aangebracht. Zo kan de fraude een tijdlang in stand worden gehouden, maar op een gegeven moment komen er te weinig nieuwe deelneemers bij of proberen te veel deelnemers hun geld op te nemen. Dan stort het systeem in elkaar.

Ponzifraude is genoemd naar Charles Ponzi, een Italiaanse Amerikaan die in 1920 zo’n frauduleuze constructie opzette, er even grof geld mee verdiende, maar gepakt werd en achter de tralies verdween.

De grootste ponzifraude aller tijden was die van Bernard Madoff, hij verdiende er meer dan 60 miljard dollar mee. In 2008 werden zijn leugens doorprikt, en in 2009 werd hij veroordeeld tot levenslang en stierf in april 2021 in de gevangenis.

Fomo

OneCoin werd in 2014 boven de doopvont gehouden door de Zweed Sebastian Greenwood en de Bulgaarse Ruja Ignatova. Officieel heette OneCoin een cryptomunt te zijn, maar in tegenstelling tot cryptomunten als bitcoin zat er geen gedecentraliseerde blockchain achter en werd alles zogezegd gemijnd op servers van het bedrijf OneLife in Sofia en Hongkong. Al niet meer volledig mee? 99,9 procent van de kopers van OneCoin ook niet, en dat is precies waar Greenwood en Ignatova op rekenden.

Alle dure woorden ten spijt was OneCoin niet meer dan een ingenieuze mix van ponzifraude en piramidespel die teerde op de hype van cryptomunten, zonder dat er in dit geval een echte cryptomunt achter zat. Slinkse praatjesmakers overtuigden goedgelovige kopers ervan dat ze lucratieve cryptomunten kochten, en telkens als die kopers andere goedgelovigen aanbrachten – in de regel familie en vrienden – ­kregen zowel zij als de praatjesmakers een percentage op het vers kapitaal. Die percentages werden meteen uitbetaald om iedereen gelukkig te houden – overigens voor een deel in One­Coin, om nog wat meer zout in de wonde te strooien – terwijl de rest van het geld via een kluwen aan postbusbedrijven werd geïnvesteerd in penthouses, jachten en zelfs olievelden.

Ruja Ignatova, de zelfverklaarde ‘Bitch of Wall Street’. Sinds 2017 lijkt ze van de aardbol verdwenen. Beeld Paul Hampartsoumian/REX/Shutterstock
Ruja Ignatova, de zelfverklaarde ‘Bitch of Wall Street’. Sinds 2017 lijkt ze van de aardbol verdwenen.Beeld Paul Hampartsoumian/REX/Shutterstock

O, en uiteraard ook in marketing. Midden 2016 trad ‘Dr. Ruja’ – inmiddels getransformeerd in een kruising van een Tibetaanse beursgoeroe, de heks uit Sneeuwwitje en een Albanese Eurosong-act – op in een tot de nok gevulde Wembley Arena in Londen. One­Coin kreeg daarnaast ook zijn eigen lijflied en kopers/volgers begroetten elkaar met een One­Coin-handgebaar.

Intussen zagen ze de waarde van hun One­Coin-portefeuille significant stijgen, zoals ook de waarde van andere cryptomunten in die jaren flink steeg. Het grote verschil was dat de waarde van pakweg bitcoin werd bepaald door vraag en aanbod, terwijl die van OneCoin op niets anders was gebaseerd dan het getal dat Greenwood en Ruja erop plakten. Nog een verschil: bitcoin kon je al die tijd inruilen voor andere munteenheden, zoals euro’s, maar tegen eigenaars van OneCoin werd gezegd dat ze dat pas ‘in de nabije toekomst’ zouden kunnen doen.

Bij elk weldenkend mens gaan nu al zeker drie alinea’s alarmbellen af, zou je verwachten. Maar daar is Jamie Bartlett niet zo zeker van: “Fomo! Fear of missing out. Je hebt geen idee wat voor een krachtige, maar evenzeer irrationele driver dat is.” Zo irrationeel dat boeren in Oeganda geiten van de hand deden om One­Coin te kunnen kopen en verplegers er hun job opzegden om zelf OneCoin aan de man te brengen. Want mensen uit de armoede halen, zo was de redenering, is belangrijker dan ze te verzorgen. Bartlett, die voor de podcast tot in het Afrikaanse land is gereisd om te zien hoe ver en hoe snel OneCoin zich heeft kunnen verspreiden, laat duidelijk verstaan tot wat voor schrijnende situaties dat heeft geleid.

Hoogopgeleide gedupeerden

En het is niet alsof alleen Oegandese geitenkwekers er met open ogen in trapten. Misschien komt het omdat we tijdens het beluisteren van The Missing Cryptoqueen gelijk naar de tv-serie The Dropout op Disney+ zaten te kijken, maar het verhaal van Ruja Ignatova deed ons denken aan dat van Elizabeth Holmes, die begin dit jaar werd veroordeeld omdat haar zogezegd revolutionaire bloedtesttechnologie nooit heeft bestaan. En in het geval van Theranos – het bedrijf van Holmes dat op papier ooit 9 miljard waard was – ­waren de gedupeerden geen Oegandese geitenboeren, maar succesvolle Silicon Valley-entrepreneurs, professoren, mediamagnaten en ­politici.

“Er bestaan genoeg studies die aantonen dat hoogopgeleide mensen even vatbaar zijn voor fake news of misleidende informatie”, zegt Bartlett. “En in Silicon Valley is de fomo mogelijk nog groter dan elders. Het idee dat je daar een investeringsopportuniteit mist, is voor sommigen ondraaglijk. En hoe sneller je erbij bent, hoe beter. Veel rationaliteit komt daar vaak niet bij kijken.”

Ergens vindt de BBC-journalist dat ook begrijpelijk. Want terwijl beleggers vroeger nog blij waren met de jaarlijkse return van vijf tot tien procent die een fraudeur als Bernie Madoff aanbood – met 34 miljard euro staat de grootste ponzifraude uit de geschiedenis nog steeds op naam van deze Amerikaanse ‘belegger’ – lezen ze vandaag verhalen over hoe vroege investeerders in technologiebedrijven of cryptomunten returns halen van honderd of zelfs tienduizend procent.

Het logo van OneCoin, de 'cryptomunt' waarmee Ignatova 'beleggers' in de luren legde. Beeld Ibert Pauwels
Het logo van OneCoin, de 'cryptomunt' waarmee Ignatova 'beleggers' in de luren legde.Beeld Ibert Pauwels

“Als je je dan afvraagt hoe het komt dat miljoenen mensen de schijnbaar onvoorstelbare leugens van Dr. Ruja geloofden”, aldus Jamie Bartlett, “dan is het omdat ze het onvoorstelbare al hebben zien gebeuren, en technologiebedrijven van tijd tot tijd effectief met écht revolutionaire dingen uitpakken. En als er dan mensen zeggen dat crypto ons geld zal revolutioneren en het banksysteem omver zal werpen, dan vinden we dat vandaag al lang niet meer zo ridicuul klinken als we pakweg twintig jaar geleden vast hadden gedaan. En in plaats van twintig jaar geleden, toen mensen tijd staken in de fundamenten en groeiprojecties van een bedrijf, zijn ze daarom vandaag ook veel sneller bereid om risico’s te nemen.”

Ruja Ignatova speelde daar niet alleen handig op in door een (weliswaar fake) cryptomunt te creëren, het idee om die via ‘netwerkmarketing’ aan de man te brengen, zorgde voor een explosieve groei van OneCoin. Want nog meer dan dat mensen denken dat ze hun familie en vrienden wel kunnen vertrouwen, wil niemand armer zijn dan zijn naaste omgeving. En dus kochten mensen gretig OneCoin-pakketten van vrienden, die er op hun beurt van andere vrienden hadden gekocht.

“Omdat crypto nog zo nieuw was”, legt Bartlett uit, “was er initieel ook geen autoriteit om op de gevaren van frauduleuze munten als One­Coin te wijzen. Klassieke media waren zich nog het hoofd over blockchain aan het breken, en telkens als een blogger aan de alarmbel trok, werd hij door het pr-team van OneCoin weggezet als een ‘hater’ – een pion van de banken en het establishment. Je vindt trouwens vandaag nog steeds artikels waarin bitcoin een zwendel wordt genoemd, en lang zul je evenmin moeten googelen om vernietigende dingen te lezen over de banken. Om maar te zeggen dat je online altijd jouw gelijk vindt en dat het met zoveel desinformatie steeds moeilijker wordt om feit van fictie te onderscheiden.”

Dat laatste begreep ook Ruja Ignatova als geen ander. Ze creëerde niet alleen een puntgaaf personage – de zelfverklaarde Bitch of Wall Street met niet één, maar twéé doctoraten – ze wist dat personage eveneens als een volleerd pr-genie in de markt te zetten. Door een event van het prestigieuze zakenblad The Economist te sponsoren, kocht ze voor zichzelf een plaats tussen sprekers van de Wereldbank en het Internationaal Monetair Fonds – iets wat OneCoin vervolgens vanzelfsprekend vakkundig exploiteerde. Een publireportage in de Bulgaarse editie van het zakenblad Forbes werd op sociale media dan weer een coverstory, en voor haar verjaardagsfeest in het Victoria & Albert Museum in Londen huurde ze Tom Jones in om te komen zingen (en mee op de foto te gaan).

Jamie Bartlett is in zowel de podcast als het boek kritisch voor alle gerespecteerde merken die op die manier hebben bijgedragen aan de geloofwaardigheid van Dr. Ruja. “Ik denk dat je daar vandaag echt niet meer naïef in mag zijn: als fraudeurs de kans krijgen, zullen ze hoe dan ook misbruik maken van hun zogezegde band met gevestigde, betrouwbare mediatitels en celebrities. Want dat kun je toch niet faken?! Wel, dus.”

Tegelijkertijd deed OneCoin er alles aan om criticasters in diskrediet te brengen door bijzonder vileine filmpjes over hen online te gooien, en in het geval van Bartlett zelfs de BBC ervan te proberen overtuigen om zijn podcast stop te zetten. “Op zulke momenten besef je pas echt dat je hier niet meer te maken hebt met een bende amateurs, maar met een miljardenbusiness die, naast peperdure advocaten, zelfs ex-spionnen op de payroll heeft staan om in jouw leven te grasduinen. Plezant is dat niet, maar ik ging ervan uit dat ik als BBC-journalist relatief veilig was. De populariteit van de podcast was OneCoin dan al een doorn in het oog; als mij iets zou overkomen, zou het verhaal alleen nog maar meer worden opgepikt.”

Geen sjiek waard

Ruja Ignatova verdween in 2017 – twee jaar voor de eerste aflevering van Bartletts podcast werd gelanceerd. Maar daarmee was OneCoin lang niet dood. Zelfs nadat achtereenvolgens mede­oprichter Sebastian Greenwood en Ruja’s broer (en opvolger) Konstantin Ignatov in respectievelijk 2018 en 2019 werden gearresteerd door de FBI, bleef OneCoin operationeel.

Ook het voormalige Belgische parlementslid Laurent Louis bleef tot 2018 OneCoin promoten bij zijn tienduizenden volgers op sociale media. Op 20 maart 2018 schrijft hij op Facebook dat OneCoin tegen eind dat jaar ‘op basis van onze schattingen een totale kapitalisatie van 1.500 miljard euro zal hebben – drie keer meer dan alle andere digitale munten samen’. In werkelijkheid is One­Coin eind dat jaar geen sjiek waard – evenveel als toen Louis dat bericht postte.

“Het interessante aan dit soort piramidespelen is de vraag wie waarvoor verantwoordelijk is”, vertelt Jamie Bartlett. Vanzelfsprekend zijn de bezielers schuldig aan fraude, maar hoe, zit het met iedereen daaronder? In The Missing Cryptoqueen laat de BBC-journalist onder meer Igor Alberts aan het woord, een Nederlandse netwerkmarketeer die miljoenen verdiende met de verkoop van OneCoin en dat geld vervolgens uitgaf aan een kitscherig sprookjeskasteel met kleerkasten vol Dolce & Gabbana. Alberts beweert bij hoog en laag dat hij niet wist dat er geen echte blockchain achter One­Coin zat, en in al zijn lompheid zou je de man zowaar nog durven te geloven.

Laurent Louis, de Belgische gewezen politicus die als 'crypto-influencer' OneCoin sleet aan zijn volgers op sociale media. Zelf minimaliseert hij zijn betrokkenheid. Beeld Photo News
Laurent Louis, de Belgische gewezen politicus die als 'crypto-influencer' OneCoin sleet aan zijn volgers op sociale media. Zelf minimaliseert hij zijn betrokkenheid.Beeld Photo News

“Je mag niet vergeten dat Ruja erin is geslaagd om zelfs ervaren advocaten en bankiers een rad voor de ogen te draaien”, zegt Bartlett, die zich niettemin ook afvraagt vanaf wanneer iemand mee verantwoordelijk is. “Aan de voet van de piramide ga je nog altijd mensen vinden die aan hun vrienden 5.000 euro hebben ontfutseld – ervan uitgaande dat het om een echte belegging ging. Maar kun je dat laatste ook zeggen van iemand als Alberts, die helemaal aan de top van de piramide stond? Zou die zich niet beter hebben moeten informeren?” Bartlett haast zich echter om te zeggen dat hij het antwoord op die vraag niet kent – alsof de juridische dienst van de BBC meeluistert – en dat zoiets voer is voor advocaten.

In België is er in totaal 7 miljoen euro in One­Coin ‘geïnvesteerd’, berekende journalist Gilles Quoistiaux voor een (andere) podcast van het magazine Trends-Tendances – weliswaar op basis van documenten die aan de BBC werden gelekt. Een aanzienlijk deel daarvan komt via het netwerk van Laurent Louis, die daar volgens de RTBF minstens 100.000 euro voor heeft opgestreken. Mogelijk zelfs het dubbele. Of meer.

Louis beweert dat hij slechts gedurende enkele maanden in 2016 en 2017 OneCoin heeft gesleten, en dat hij ermee is gestopt nadat er in ons land een gerechtelijk onderzoek was gestart naar de fake cryptomunt. Maar in maart 2018 was het oud-parlementslid dus nog altijd One­Coin aan het promoten op Facebook, ruim een jaar nadat het parket van Charleroi na een klacht een onderzoek tegen hem had geopend. Het onderzoek is officieel nog altijd lopende.

Iedereen schuldig

Zo tergend traag het Belgisch gerecht werkt, zo gezwind heeft de VS intussen Sebastian Greenwood en Konstantin Ignatov veroordeeld voor fraude, samen met enkele bankiers die het geld van One­Coin witwasten. Maar van Dr. Ruja is dus nog altijd geen spoor. Al doet Jamie Bartlett in het boek wel een poging om te achterhalen wat er met haar is gebeurd.

“Ik denk sowieso dat ze nog leeft”, vertelt de journalist. “Ze heeft natuurlijk uitzonderlijk veel mensen opgelicht, er zijn ook sterke aanwijzingen dat de Bulgaarse maffia mee in het bad zat, en het is vandaag echt wel een prestatie om compléét van de aardbol te verdwijnen. Maar Ruja is slim en beschikt over een flinke som geld. Want naast de miljarden die ze met OneCoin heeft verdiend, heeft ze in 2015 van een Arabische sjeik 230.000 bitcoin gekregen, in ruil voor één van haar bevroren rekeningen met 50 miljoen dollar op. Toen was die bitcoin ook ongeveer 50 miljoen dollar waard, vandaag zo’n vijf miljard.”

Bartlett heeft zijn geloof in echte cryptomunten trouwens nog niet verloren. “Ik vind cryptotechnologie een van de interessantste filosofische ideeën van deze eeuw – een in wezen anarchistisch concept waarin het individu het banksysteem overneemt. En ergens vind ik het ook wel steekhouden, zo’n gedecentraliseerde, digitale munt die werkt met het principe van schaarste. De technologie is dus niet het probleem, wel de wijze waarop ze is gehypet. En daar zijn we met z’n allen schuldig aan, van de media tot Matt Damon (die de hoofdrol speelde in een crypto-reclamefilmpje, red.). Want door een hype te creëren – en we doen niets liever – creëer je ook slachtoffers. Er zullen altijd mensen zijn die de boot niet willen missen, en gegarandeerd staan er dan ook altijd oplichters op om daar misbruik van te maken.”

Intussen is Jamie Bartlett alweer bezig aan een nieuwe aflevering van de podcast, waarvan de laatste aflevering dateert van augustus 2020. Die opmerkelijke hiatus heeft naar eigen zeggen niets te maken met het schrijven van het boek, maar alles met corona. “Het boek ging er sowieso komen omdat ik in de podcast niet echt in detail kon treden over het ontstaan van OneCoin en de mechanismen erachter. De podcast was voor de BBC in de eerste plaats een excuus om ‘iets met crypto’ te doen, verpakt als een detectiveverhaal waarin ik op zoek ga naar Dr. Ruja.”

Dat bracht de reporter niet alleen aan de keukentafel van slachtoffers in Schotland, maar dus ook in Oeganda en op een eclatante missverkiezing in Boekarest – bedoeld om OneCoin internationaal meer op de kaart te zetten. (Miss France won.) De spannende podcast laat zich bovendien ook echt beluisteren als een wilde rit, “maar dan zaten we plots in een pandemie en raakten we het land niet meer uit”, vertelt Bartlett. “En we wilden er niet plots een telefoontjespodcast van maken.”

Inmiddels zijn ook de tv-rechten verkocht – normaal gezien kruipt Kate Winslet straks in de huid van Jen McAdam, een One­Coin-slachtoffer dat in de podcast zit en intussen zelf ook een boek over de affaire heeft geschreven: Undefeated – My Battle to Take Down the Maffia Cryptoqueen. “Er is vandaag een grote honger naar true-crimeverhalen”, lacht Bartlett, “en het verhaal van Dr. Ruja heeft het echt wel allemaal.”

De BBC-podcast The Missing Cryptoqueen is te beluisteren via alle podcastplatformen. Het gelijknamige boek is verschenen bij W.H. Allen – voorlopig alleen in het Engels.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234