Dinsdag 05/07/2022

Het gebruikelijke gedoe tussen man en vrouw

Babbeldebabbel: Almudena Grandes. 'Atlas van de menselijke geografie'

Peter Venmans

Volgens de Spaanse schrijfster Almudena Grandes is er iets aan de hand met vrouwen van veertig. Zij bevinden zich "in het epicentrum van de catastrofe". Vrouwen van die leeftijd, maar ook mannen, gaan zich gedragen als romanpersonages. Ze worden weer existentieel. Ze zijn geobsedeerd door de gedachte dat ze een keuze moeten maken die hun leven een beslissende wending geeft: ophouden met werken, breken met de partner van jaren, een wereldreis maken of leerling worden van de Dalai Lama. Het zal de midlifecrisis zijn. Nu kan het nog, want het lijf wil nog mee, al is het stille verval begonnen. Maar tegelijk lijkt het alsof niets meer mogelijk is: men zit gevangen in werk, relatie en afbetaling, de kinderen zijn nog te jong.

Over de generatie van de fortysomethings heeft Grandes de roman Atlas van de menselijke geografie geschreven, die in Spanje een bestseller werd. In haar vorige lijvige boek, Malena, genoemd naar het hoofdpersonage, beschreef ze de jeugd en de inwijding in de volwassenheid van een meisje uit de Madrileense bourgeoisie. Nu zoekt ze als een volleerd tornadojaagster het oog van de orkaan op. "Het epicentrum van de catastrofe".

Vier vrouwen van rond de veertig, Fran, Ana, Rosa en Marisa, vertellen hun leven. Zij doen dit om en om, keurig verdeeld over zestien hoofdstukjes en gevolgd door een epiloog waarin alle lijnen samenkomen. Dit is, u hebt het begrepen, een typische novela femenina: een boek over de conditie van de Spaanse vrouw aan het eind van de twintigste eeuw, geschreven door een van Spanjes succesvolste schrijfsters, met uitsluitend vrouwentongen aan het woord en, daar mogen we van uitgaan, vooral gelezen door vrouwen.

Het is Grandes door interviewers van beiderlei kunne al honderdmaal gevraagd: of ze kan leven met het etiket 'schrijfster van vrouwenliteratuur'. Haar antwoord: zolang het maar literatuur blijft, is alles in orde. Toch blijft het knagen: waarom hebben critici het dan nooit over mannenliteratuur? Waarom worden Javier Marías, Antonio Muñoz Molina of Arturo Pérez-Reverte, de gevierde Spaanse auteurs van dit ogenblik, nooit aangesproken op hun man-zijn, terwijl de romans van Rosa Montero, Adelaida García Morales, Carmen Martín Gaite wel als typisch vrouwelijk bestempeld worden?

Misschien doordat die mannen het er minder dik bovenop leggen. Mannennamen kom je bijvoorbeeld zelden tegen in romantitels, vrouwen of uitgevers van vrouwen kiezen veel vaker titels als Episoden uit het leven van Lulú, Malena, Vrouwenmodellen (Grandes), Vrouwengeschiedenissen, De dochter van de kannibaal (Montero), De vrouwen van Héctor, Bene (Morales)... En dan zwijg ik nog van de tientallen vrouwentitels uit Latijns-Amerika, in het zog van Isabel Allendes Eva Luna. Niet erg allemaal, zolang het maar boeiende literatuur oplevert. In dit geval ben ik daar echter niet zo zeker van.

Feministisch kun je Atlas van de menselijke geografie zeker niet noemen. Grandes heeft zich in het verleden al vaker uitgesproken tegen het feminisme en hier onthoudt ze zich van elke politieke uitspraak. Als je in deze roman al een boodschap kunt vinden, dan is het dat het leven het leven is en dus onvoorspelbaar. Soms gaat het moeilijk, meestal eigenlijk, maar je mag nooit de hoop laten varen.

Een anti-manboek is deze Atlas nog minder: ook mannen van veertig hebben nu eenmaal last van hun leeftijd en ook voor hen is het leven het leven. Er is nooit een oorlog geweest tussen de seksen, alleen het gebruikelijke gedoe.

Fran, Ana, Rosa en Marisa werken samen aan een Atlas van de universele geografie, die in afzonderlijke katernen te koop geboden wordt (de in Spanje populaire coleccionables). De vier hebben als redactrice een intellectueel beroep. Ze zijn financieel zelfstandig en vinden plezier in hun werk, al beantwoordt de een wat meer aan het stereotiepe beeld van de carrièrevrouw dan de ander. Toch lijkt arbeid voor deze generatie geen probleem te vormen. Nooit klagen ze over loon, flexibele arbeidstijden of gebrek aan kinderopvang. Hun problemen zijn louter emotioneel van aard. Ze voelen zich ontevreden met zichzelf, hun lijf, hun relaties. Zo professioneel als ze hun werk opvatten, zo slordig en wanhopigmakend verloopt hun privé-leven.

Natuurlijk zijn er verschillen tussen deze vrouwen. Rosa en Ana leiden een normaal, herkenbaar, saai bestaan; Fran en Marisa zijn excentriek, onvoorspelbaar en dus veel vermoeiender voor hun omgeving. Rosa is getrouwd en heeft kinderen. Voor haar is geluk heel gewoon, maar toch heeft ze het gevoel jaren van haar leven vergooid te hebben. Ana is jong getrouwd, noemt zich gelukkig gescheiden, maar eigenlijk bedriegt ze zichzelf en is ze op zoek naar iets anders. Fran, de zelfbewuste leidster van het atlasproject, is nooit in het reine gekomen met haar familieachtergrond. Als dochter uit de Madrileense bourgeoisie werd ze communiste, maar tegelijk bleef ze aandeelhoudster in het bedrijf van haar ouders. Marisa voelt zich niet goed in haar lichaam, dat te lelijk en te lomp is. Ze stottert en kan geen man krijgen. Denkt ze. Ze hoort stemmen in haar hoofd. Dus stort ze zich op de informatica.

Met een dergelijke synopsis kan het boek nog alle kanten op. Grandes' uitdaging bestond erin herkenbaarheid te produceren zonder in clichés te vervallen. De vertelsters moesten vooral geen karikaturen worden, maar authentiek overkomen. Daarin slaagt de schrijfster slechts gedeeltelijk. Haar truc is dat ze alle vier de vrouwen zeer uitgebreid aan het woord laat. Die praten er maar op los, niet gehinderd door zelfcensuur. In één geval wordt die babbelzucht geloofwaardig gemaakt doordat de vertelster (Fran) op de divan van de psychiater ligt en vrij associeert. De lezer krijgt op die manier een overvloed aan intieme details voorgeschoteld, wat de herkenbaarheidsgraad ongetwijfeld verhoogt. Niet alleen zorgen deze details voor allerlei aanknopingspunten met het echte leven, bovendien maken ze het makkelijker de vertelsters van elkaar te onderscheiden (de mantelpakjes horen bij Fran, de slobbertruien bij Marisa).

Toch ontkomt Grandes niet aan een reeks stereotypen. Dat komt doordat de constructie van het boek toch te geforceerd is. Het zit allemaal net iets te mooi in elkaar, met veel spiegels en contrapunten en zo. Het verhaal klopt, maar de personages worden opgeofferd aan de structuur. Bovendien, en dat is erger, laat Grandes op stilistisch vlak veel kansen liggen. Het babbeltoontje loopt maar door van de ene naar de andere vertelster, zonder dat de overgangen duidelijk gemarkeerd worden. Ana, Fran, Marisa en Rosa zijn allemaal hetzelfde gebekt: zoals Almudena. Daarom is Atlas van de menselijke geografie ondanks het viervoudige perspectief een zeer eentonige roman. Die ook nog eens erg lang uitvalt. Schrappen maar.

Er zijn over de saaiste onderwerpen de boeiendste romans geschreven. Almudena Grandes presteert hier het omgekeerde: weinig onderwerpen zo boeiend als het gevoelsleven van vrouwen van veertig. Hysterie is een literaire goudmijn. Als je maar diep genoeg wilt graven. In deze roman blijft Grandes helaas voortdurend aan de oppervlakte. Wat in de diepte niet lukt, compenseert ze in de breedte, maar over het algemeen is ze te braaf, te beschrijvend, te zeurderig. En ze doet vooral veel te weinig met taal.

Tamelijk ergerlijk is ook het viervoudige happy end. De huwelijkstrouw triomfeert, men krijgt op zijn veertigste nog een kind of gaat samenwonen met de prins op het witte paard. In alle gevallen lijkt de midlifecrisis bezworen. Soms gebeurt dat op een nogal ongeloofwaardige manier, maar nergens maakt Almudena Grandes het zo bont als in haar vorige roman, Malena. Het hoofdpersonage kreeg daar doodleuk en totaal onverwacht een erfenis van ettelijke miljoenen in de schoot geworpen. Problemen opgelost. Hier gaat het iets subtieler, maar het blijft klef. In interviews met Spaanse kranten heeft Almudena Grandes aangekondigd dat Atlas van de menselijke geografie haar laatste roman is in het genre van de bekentenisliteratuur. Ze heeft genoeg getuigenis afgelegd. Hierna wil ze alleen nog fantasy schrijven. Blijkbaar vindt Grandes zelf ook dat er in haar laatste roman te weinig gebeurt. Dat euvel los je echter niet op door meer gebeurtenissen te vertellen, al dan niet ontsproten aan de verbeelding, maar door van het vertellen zelf een gebeurtenis te maken. Afwachten of dat lukt. Want kùnnen doet ze het.

Almudena Grandes (uit het Spaans vertaald door Sophie Brinkman en Ester van Buuren), Atlas van de menselijke geografie, Prometheus, Amsterdam, 487 p., 900 frank.

(Foto RV)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234