Zaterdag 13/08/2022

Het godverlaten land

Dat Italië nog schever groeit dan zijn toren van Pisa. Ine Roox beschrijft met veel gevoel en kennis van zaken hoe het wondermooie land zijn troeven verkwanselt en zichzelf de dieperik in duwt. Een absolute must van een boek, ook voor verstokte italofielen.

Aan boeken over Italië, oorspronkelijk of vertaald, is er op het eerste gezicht in het Nederlandse taalgebied geen gebrek. Sinds het megasucces van Frances Mayes' Een huis in Toscane in 1998 verschijnt er elk jaar tegen de zomertijd, in een voor strand en zwembad geschikt formaat, wel een reeksje in de aard van La bella vita. Het goede leven in Italië of Een tuin in Lucca. Een aards paradijs in Toscane.

Het zijn allemaal boeken die bulken van de clichés: il bel paese, la dolce vita, de verrukkelijke Italiaanse keuken en de onvermijdelijke cipressen en olijven. Het gevolg bleef niet uit: voor de jetset had de aloude Provence als droombestemming afgedaan, de best boerende Vlaamse politici lieten zich voortaan bij voorkeur voor de tv-camera's interviewen in hun goed omheinde Toscaanse villa.

Wat doet dan iemand als de journaliste Ine Roox, die Italië als haar emotionele vaderland beschouwt, het land ook door en door blijkt te kennen en het onder haar eigen ogen langzaam maar zeker teloor ziet gaan? Ze schrijft een boek waarin ze de schijnwerper richt op de schaduwkanten van dat zonovergoten land. En die zijn er méér dan de argeloze vakantieganger zou denken.

Italië, dat in de jaren '50 en '60 van vorige eeuw een miracolo economico kende dat nauwelijks voor het Duitse Wirtschaftswunder onderdeed en in 1975 dan ook mocht toetreden tot de G7 van de meest geïndustrialiseerde landen, is de laatste decennia in een diep dal beland, dat enkel buitenlandse strandliggers kan ontgaan. Op de verschillende oorzaken daarvan weet Ine Roox met grote kennis van zaken de vinger te leggen.

Mammoni

De belangrijkste is de dramatische achteruitgang van het geboortecijfer. Terwijl Italië in de naoorlogse jaren nog een van de hoogste geboortecijfers van Europa had, bengelt het op dat punt nu helemaal achteraan, met een sterke vergrijzing als gevolg (het aantal 65-plussers overtreft al dat van de 15-minners).

Dit verschijnsel wordt nog versterkt doordat gezagsdragers (politici, bedrijfsleiders, artsen, hoogleraren...) de touwtjes zo lang mogelijk in handen willen houden om die vervolgens bij voorkeur door te geven aan afstammelingen, waardoor voor heel wat functies ware dynastieën onstaan. Wat onherroepelijk leidt tot maatschappelijke verstarring en tot een fenomeen als de mammoni, jongeren die tot hun vijfendertigste bij hun ouders blijven wonen, omdat ze bij gebrek aan een vast inkomen geen eigen gezin kunnen stichten (en dus pas op late leeftijd aan kinderen beginnen, waarmee de dalende geboortecurve deels verklaard wordt).

Paradoxaal genoeg maakt die combinatie van gerontocratie en clandenken dat de schijnbaar schaarse jongeren - vooral dan de hoger opgeleiden - die niet over de juiste raccomandazione (kruiwagen) beschikken, massaal naar het buitenland vertrekken. Italië maakt tegenwoordig een brain drain zonder voorgaande mee.

Een tweede kwaal, die wel onuitroeibaar lijkt, is die van de huizenhoge tegenstellingen: tussen noord en zuid, tussen rijk en arm. Een contrast dat onder het twintigjarige bewind van Silvio Berlusconi nog spectaculair toegenomen is.

De oostelijke Povlakte staat vol peperdure, door hoge palissades en bewakingscamera's beschermde villa's met daartussen spuuglelijke winkelboulevards. De hele streek ten zuiden van Rome daarentegen wordt getekend door vaak onafgewerkte, zonder vergunning neergepote, gore woonkazernes, met her en der achter veel groen verborgen poepchique landhuizen, zo mogelijk nog beter beveiligd.

Bank van de Heilige Geest

Daar huizen de ware machthebbers van dat gebied: de kopstukken van de verschillende maffia's, die vele jaren lang hun met afpersing, drugs- en mensenhandel en zwendel met giftig afval verdiende kapitalen ongestoord konden witwassen via het Instituut voor Godsdienstige Werken, in de volksmond de Bank van de Heilige Geest genoemd.

En daarmee belanden we bij een derde anomalie. In het hartje van de Italiaanse hoofdstad ligt een soeverein staatje, Vaticaanstad, en sinds Mussolini in 1929 met de paus een concordaat sloot dat tot op heden ongewijzigd is gebleven, bestaat er in Italië geen scheiding tussen kerk en staat.

En die kerk beschikt niet alleen over machtige communicatiekanalen (tv, radio, twee dagbladen, een veelgelezen weekblad, om van de preekstoelen nog maar te zwijgen), maar aarzelt ook niet om permanent druk uit te oefenen op de Italiaanse politiek. Waardoor homohuwelijk, euthanasie of zelfs in-vitrobevruchting er nog altijd streng verboden zijn en in elke rechtszaal de magistraat onder een levensgroot kruisbeeld zetelt.

Hartzeer

Tot overmaat van ramp is Italië bezig de kip met de gouden eieren te slachten door zijn onschatbare historische en artistieke monumenten tot puin te laten vervallen (met Pompeï als afschrikwekkend voorbeeld), mastodontische cruiseschepen tot op enkele tientallen meters van de Piazza San Marco in Venetië te laten varen en zijn prachtige kusten te laten volplempen met betonnen monsters.

Al deze schaduwzijden, en nog veel, veel meer, worden door Ine Roox deskundig - en met voelbare pijn in het hart - uit de doeken gedaan. Haar historische en sociologische discours wisselt ze regelmatig af met interviews met belangrijke betrokkenen of met persoonlijke ervaringen, wat de leesbaarheid zeer ten goede komt.

Een enkele keer kun je het niet met haar eens zijn, bijvoorbeeld wanneer zij Berlusconi beschrijft als een ultraliberalist, terwijl de meeste waarnemers hem zien als een typische monopoliekapitalist met een flinterdun liberaal schaamlapje eromheen.

Of als ze beweert dat Berlusconi zijn eerste bouwproject, de luxueuze woonwijk Milano2, financierde met geleend geld van de bank waar 'zijn vader als klerk de kost verdiende'. De bewijzen dat deze aanzienlijke kapitalen van de Siciliaanse maffia kwamen, via zijn onlangs naar Beiroet gevluchte rechterhand Marcello Dell'Utri, vallen intussen niet meer te ontkennen, ook al zijn ze juridisch waardeloos geworden dankzij de door Berlusconi's regering fors ingekorte termijn voor de verjaring van financiële misdrijven.

Deze kleine bedenkingen beletten niet dat Ine Roox' boek een absolute must is voor al wie Italië kent of meende te kennen. En ja, ook voor wie ondanks alles hartstochtelijk van dit zonovergoten, wondermooie land blijft houden.

Frans Denissen is literair vertaler. Hij maakte naam met zijn vertaling van de middeleeuwse klassieker Decamerone van Giovanni Boccaccio. Verder vertaalde hij onder anderen Curzio Malaparte, Umberto Eco, Cesare Pavese en Carlo Emilio Gadda.

Ine Roox, Italië. De schaduwkant van een zonovergoten land, De Bezige Bij Antwerpen, 336 p., 22,50 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234