Vrijdag 12/08/2022

Het grote verraad

Een omstreden plan van landhervorming zaait paniek onder de blanke gemeenschap in Zimbabwe. De regering van Robert Mugabe, die in 1980 een einde maakte aan het blanke regime van Ian Smith, wil beslag leggen op 5 miljoen hectare landbouwgrond, in handen van blanke boeren, om die te herverdelen onder de zwarte meerderheid. Het is de grootste landonteigening in Afrika sinds Idi Amin 25 jaar geleden de Aziaten uit Oeganda gooide. Het plan was bedoeld om de in diskrediet geraakte president politiek te redden. Maar het dreigt hem economisch de das om te doen.

Els De Temmerman

David Hasluck zal zich de kerst van 1997 nog lang herinneren. Tot zijn grote ontsteltenis vond hij zijn naam op de lijst van 1480 boerderijen - bijna de helft van 's lands commerciële landbouwbedrijven - die de staat de komende maanden wil aanslaan. Zijn landgoed van 1330 hectare bij de Mozambikaanse grens produceert rundsvlees, tabak, lychees en paprika voor de plaatselijke markt en voor de export naar Zuid-Afrika. Maar sinds het bekendmaken van de lijst eind vorig jaar ligt het bedrijf zo goed als stil. Het is de getroffen boeren verboden om nog nieuwe investeringen te doen. Zij mogen niet meer zaaien, planten of oogsten.

Hasluck behoort tot de kleine gemeenschap van blanken in Zimbabwe - zo'n 200.000 van de 12 miljoen inwoners - waarvan velen in het voormalige Rhodesië of in Zuid-Afrika geboren zijn. Hij verschaft bijna honderd zwarten werk, die met hun families op zijn landgoed wonen. Zij schreven al een brief naar de minister om te protesteren tegen de onteigening. "In totaal 500 mensen wonen op mijn grond," zegt Hasluck, tevens directeur van de Bond voor Commerciële Boeren. "Zij zijn beter betaald, beter behuisd en hebben betere scholen en medische voorzieningen dan de staatsambtenaren. Als dit plan doorgaat, zullen 147.000 zwarte arbeiders hun baan verliezen. Een half miljoen mensen die van hen afhangen zullen zonder inkomen en woonplaats komen te zitten. En dat in een land waar 40 procent van de actieve bevolking werkloos is!"

Maar dit soort argumenten maakt weinig indruk op de bewindvoerders van Harare. Alle binnen- en buitenlandse druk ten spijt liet de regering deze week weten dat de hervestiging van zwarte boeren in juni zal beginnen. De overheid betaalt geen vergoeding voor de grond, alleen voor de gebouwen en de verrichte investeringen. Voor minister van Informatie Chen Chimutengwende is dit de normaalste zaak van de wereld. "Een eeuw geleden hebben de Britse kolonisatoren onze grond afgenomen zonder ervoor te betalen," zegt hij verontwaardigd in zijn kantoor in het centrum van Harare. "Zij hebben onze boeren verjaagd en doodgeschoten. Waarom zouden wij voor die grond betalen? Of gelden de mensenrechten alleen voor ons? Als de Britse regering wil dat haar blanke kinderen vergoed worden, moet ze dat zelf maar doen!" Het argument dat veel huidige eigenaars wel degelijk betaald hebben voor de grond, wuift hij laconiek van de hand. "Ze wisten dat ze gestolen land kochten! Vierduizend commerciële boeren, hoofdzakelijk blanken, bezetten 70 procent van onze landbouwgrond. Meer dan de helft van die grond wordt niet gebruikt. Of alleen als jachtterrein voor hun buitenlandse vrienden. Driekwart van de bevolking moet het stellen met dor land dat niet geschikt is voor landbouw. Noem je dat rechtvaardigheid?" Hij buigt zich voorover en sist: "Land was de inzet van onze strijd tegen het blanke regime van Ian Smith. Als wij de grond niet herverdelen, zullen de boeren het zelf doen. En het zal oorlog zijn! Wij zijn erom bekommerd dat onze mensen overleven en dat ze geen blanken vermoorden."

De Britse regering heeft al laten weten dat ze in geen geval schadevergoeding betaalt. Volgens Tony Blair zijn de blanke boeren burgers van Zimbabwe en zal het omstreden plan de armen en de economie van het land niet ten goede komen. Londen verwijst naar eerdere experimenten op dat vlak. Van de 3,5 miljoen hectare landbouwgrond die Zimbabwe in de jaren tachtig opkocht voor de hervestiging van 70.000 families ligt het grootste deel braak of onderbenut. Door gebrek aan kapitaal, infrastructuur en technische bijstand zijn veel van de hervestigde boeren er zo ellendig aan toe dat ze weer weg willen. En in de jaren negentig brak een schandaal los toen bleek dat ministers, generaals en topambtenaren zich rijkelijk bediend hadden van een nieuwe reeks onteigende landerijen.

De financiële markten reageerden alvast negatief op Mugabes nieuwste nationaliseringsplannen. De publicatie van de lijst leidde meteen tot een massale kapitaalvlucht, waardoor de beurs instortte en de Zimbabwaanse dollar in enkele uren tijd 40 procent van zijn waarde verloor.

De banksector staat op de rand van het failliet. De boerderijen die onteigend worden hebben voor vier miljard Belgische frank leningen lopen bij de banken. Niemand weet wie die leningen gaat overnemen. Veel boeren hebben hun grond als borg gegeven, maar die is nu waardeloos geworden. Op landbouwvlak stevent het land af op een regelrechte ramp, waarschuwt de Bond voor Commerciële Boeren. Landbouw is de ruggengraat van de Zimbabwaanse economie, goed voor 40 procent van de uitvoer. Meer dan 60 procent van de nijverheid is aan de landbouw gekoppeld. De Bond voorspelt dat de landbouwproductie met een derde zal verminderen. De lijst vertoont immers enkele van de productiefste boerderijen, waaronder die van de voormalige leider Ian Smith en van het diamantconcern Anglo-American, de grootste multinational in Zimbabwe.

In het besef dat landhervorming onvermijdelijk is, deed de Bond onlangs een tegenvoorstel. De commerciële boeren bieden anderhalf miljoen hectare landbouwgrond aan voor de hervestiging van landloze boeren in het kader van het programma voor armoedebestrijding. Daarnaast kan de regering grond kopen tegen zachte leningen voor de afrikanisering van blanke boerderijen. Volgens de Bond kan buitenlandse steun gevonden worden om beide programma's te financieren. "Ons voorstel stelt de overheid in staat een plan uit te voeren dat ze anders nooit zou kunnen realiseren," zegt Hasluck. "Voor de gebouwen en investeringen alleen zou ze 35 miljard dollar moeten betalen. De regering heeft dat geld niet. En de donoren zullen nooit over de brug komen als het pure confiscatie is."

Zowel de Wereldbank als de Europese Unie oefenen druk uit op Mugabe om de landhervorming in alle openheid, met respect voor de mensenrechten en binnen de beperkingen van het budget uit te voeren. Maar de president zit tussen twee vuren. Hij heeft af te rekenen met groeiende ontevredenheid in zijn partij, Zanu-PF, en onder de guerrillastrijders die hem achttien jaar geleden aan de macht hielpen. Omdat land een van de voornaamste beweegredenen was voor de bevrijdingsstrijd, hoopt Mugabe de onrust onder zijn vechters te bedaren door het uitdelen van grond. Twintig procent van de genationaliseerde boerderijen is bestemd voor de oud-strijders.

Er heerst grote bedrijvigheid in het kantoor van de Vereniging voor Oorlogsveteranen, de organisatie die de belangen verdedigt van de zowat 70.000 gewezen guerrillavechters, de helft gedemobiliseerd. Directeur John Gwitira, zelf een ex-rebel, is klaarblijkelijk een veelgevraagd man. Hoge personaliteiten staan in de rij om hem te spreken. Naarmate het gesprek vordert, wordt duidelijk waarom. "We realiseerden ons dat we achtergesteld waren in het land dat we bevrijd hadden," legt Gwitira de achtergrond van zijn beweging uit. "We vergaten dat we een politieke macht konden worden die de regering door elkaar kon schudden."

Het verhaal van de oud-strijders begint in april 1997, toen het compensatiefonds voor oorlogsslachtoffers werd opgedoekt. Het fonds was bedoeld om burgers en voormalige rebellen te vergoeden die geleden hadden onder het Rhodesische leger tijdens de bevrijdingsstrijd. Hoeveel er precies in het fonds stak, weet niemand. Maar dat het grootste deel van het geld zijn bestemming heeft gemist, is een feit. Vooral toen de regering besliste de term 'oorlogsslachtoffers' uit te breiden naar mensen met psychische letsels. "Plots realiseerden mensen zich dat ze op een of andere manier gekwetst waren," lacht Gwitira. "Alles werd voortaan toegeschreven aan de oorlog. Als iemand een oorontsteking kreeg, was dat een gevolg van de bombardementen. En als iemand hoofdpijn had, was dat niet omdat hij teveel gedronken had maar door de mentale stress van de oorlog." Iedereen profiteerde van dat fonds. Maar het waren toch vooral ministers, officieren en partijbonzen die de jackpot binnenhaalden. In acht maanden tijd verdween voor 1,8 miljard frank aan uitkeringen in de zakken van 's lands politieke elite. Het is een bron van grote hilariteit in Zimbabwe dat de minister van Lokaal Bestuur voor 65 procent gehandicapt werd bevonden, Harares hoofd van politie voor 86 procent, de commandant van de luchtmacht voor 50 procent, de minister voor Plattelandsontwikkeling voor 20 procent en Mugabes zwager en lid van de geheime inlichtingendienst voor 95 procent. "Vreemd een regering te zien die geleid wordt door zoveel gehandicapten," merkte oppositieleidster Margaret Dongo lachend op in het parlement.

Maar Zimbabwes oud-strijders konden er niet om lachen. Hoewel velen na de oorlog al ruime herintegratiepakketten en uitkeringen hadden gekregen, eisten ze hun deel van de pot - en van de beloofde grond. De volgende maanden lieten ze op gewelddadige manier van zich horen. Ze organiseerden betogingen, bezetten partijkantoren en brachten de overheid in grote verlegenheid door op de Dag van de Helden de politici hardhandig te verdrijven van de herdenkingsplaats. "We dreigden ermee de regering omver te gooien," bluft Gwitira met een vreemd lachje. "Wij weten beter dan wie ook waar de macht zit. De politie heeft nooit op ons geschoten. Wie zou wie bevochten hebben? We hebben 20.000 oud-strijders in het leger, 10.000 bij de politie. Bij het eerste schot zouden onze mannen de opslagplaatsen hebben opengegooid en wapens hebben uitgedeeld. Ik verzeker je, het was nu oorlog in Zimbabwe als de regering onze eisen niet had ingewilligd."

Mugabe zwichtte voor de chantage. Hij gaf de Reserve-bank de opdracht onmiddellijk 3,5 miljard dollar (ruim 10 miljard frank) uit te betalen aan de voormalige vrijheidsstrijders: een eenmalige vergoeding van 150.000 frank elk en een maandelijks pensioen van 6000 frank. Een bom geld in een land waar het gemiddelde inkomen 16.000 frank per jaar bedraagt. Het werd het begin van de economische teloorgang van Zimbabwe. "De regering heeft absoluut geen benul van de basisbeginselen van de economie," schudt vakbondsleider en economist Morgan Tsvangirai het hoofd. "Hoe kun je nu zomaar 3 miljard dollar cash in de economie gooien? Dit is geld dat de inflatie in de hand werkt!" Zo gebeurde. De inflatie liep op tot 30 procent. De interestvoet klom naar 36 procent. En de prijzen voor basisvoedsel rezen de pan uit.

Protesten bleven niet uit. Vooral toen bleek dat de president het geld wou binnenrijven via bijkomende belastingen op inkomens, elektriciteit en benzine en een verhoging van de BTW. De Zimbabwanen legden op 9 december het land lam in een algemene staking die uitdraaide op rellen tegen de regering. Tsvangirai: "We zeiden neen, we kunnen geen nieuwe heffingen aan. Waarom halen jullie het geld niet bij diegenen die het compensatiefonds hebben leeggeplunderd?" De protestactie werd brutaal neergeslagen door de politie maar leidde er uiteindelijk toe dat enkele belastingen weer werden ingetrokken. Dat was echter niet naar de zin van de oorlogsveteranen. Twee dagen na de staking werd Tsvangirai in zijn kantoor bewusteloos geslagen door acht onbekenden, die hem later probeerden door het venster van de negende verdieping te gooien. Hij is er zeker van dat de daders oud-strijders waren die handelden in opdracht van de regeringspartij. "In hun gezamenlijke kantoor werd al gevierd dat ik dood was. Ze waren bang dat ze hun geld niet zouden krijgen."

Ook bij de jongste staking begin maart werd het vakbondskantoor aangevallen en kort en klein geslagen. De dag voordien had de Vereniging voor Oorlogsveteranen gedreigd blanken te zullen aanvallen voor hun vermeende steun aan de staking.

Met zijn plan voor landhervorming hoopte Mugabe ook de gemoederen van de bevolking te bedaren en zijn populariteit op het platteland te herwinnen. Maar het protest ebde niet weg. Het zwol, integendeel, aan tot een volksopstand die uitmondde in de zwaarste onlusten sinds de onafhankelijkheid. Het was maandagochtend 21 januari toen de armen uit Harares townships

spontaan in beweging kwamen. Als gehoorzamend aan een stille collectieve stem - de stem van de honger - liepen zij in ongeordende, onstuitbare massa's de straat op. Tienduizenden jongeren, moeders, werklozen en daklozen drongen supermarkten, slagerijen en bakkerijen binnen om zich toe te eigenen wat ze niet meer konden betalen - eten. Hun woede over de stijgende voedselprijzen had de kracht van een orkaan die drie dagen lang een spoor van vernieling trok door het land. Ruiten werden ingegooid, winkels leeggeplunderd en voertuigen in brand gestoken. Een gecoördineerde actie van het leger, de oproerpolitie en de luchtmacht was nodig om het protest te smoren. Er vielen zes doden, drieduizend mensen werden gearresteerd en er was voor 4 miljard frank schade.

De 74-jarige Mugabe laat geen gelegenheid voorbijgaan om de blanken de schuld te geven voor de opstand. "De blanke boeren en industriëlen hebben de prijzen verhoogd om de regering ten val te brengen en zo de geplande landhervorming een halt toe te roepen," beweert de president in elke toespraak. Vakbondsleider Morgan Tsvangirai noemt hij een stroman van de blanken. 'Waarom ben je de lieveling geworden van de historische verdrukkers van ons volk in binnen- en buitenland, Morgan?' schreef het staatsblad The Herald, geleid door Mugabes neef, onlangs in een editoriaal. 'Hoe komt het dat zelfs de westerse media, die nooit het heldendom van onze mensen in de bevrijdingsstrijd geprezen hebben, jou nu beschouwen als de Messias? Wat doe je voor hen, Morgan?' De vakbondsleider verwerpt de kritiek als racistisch. "De zwarten in dit land zijn net zo intelligent als de blanken," zegt Tsvangirai. "Als ze honger hebben voelen ze dat. Ze hebben geen blanken nodig om hen dat te vertellen."

Ook de donoren en de internationale financiële instellingen zitten volgens de regering in het blanke complot. Het IMF en de Wereldbank wordt verweten dat hun herstelprogramma's leiden tot massale werkloosheid, armoede en het op hol slaan van de prijzen. Hadden zij de overheid niet gedwongen de controle op prijzen en salarissen op te heffen en subsidies op basisvoedsel te schrappen?

Maar economisten voeren aan dat interne factoren - wanbeleid, verspilling en corruptie - het land in de armen van het IMF en de Wereldbank hebben gedreven. De roep om Mugabes aftreden klinkt luider naarmate de verhalen over schandalen en uitwassen van zijn regering en zijn familie toenemen. Als om zout in de wonde te strooien liet de president vorige maand nog de regeringsvloot versterken met 50 nieuwe Mercedessen en 50 luxejeeps, en diende hij een voorstel in bij het parlement dat hem, zijn familie, zijn twee vice-presidenten en hun families voorziet van gratis en onbeperkt vervoer, vliegtuigreizen, ontspanning, personeel, bodyguards en pensioenen voor de rest van hun leven. "Dit land had geen IMF-programma nodig," meent Tsvangirai. "Met de hulpbronnen die we hebben en een dosis fiscale discipline hadden we dit kunnen vermijden. Kijk naar het kabinet, dat half zo groot is als het parlement. Kijk naar het ambtenarenkorps, dat verviervoudigde - tot 160.000 man. Kijk naar het leger, dat een derde van het budget opslorpt. Daar gaat al het geld naartoe. We kopieerden het socialisme en bouwden een schuld op van 70 miljard dollar. Toen we ons de gevolgen realiseerden, stapten we in een IMF-programma, om de zaken recht te trekken. We kopieerden het kapitalisme. En nu dat niet blijkt te werken, kopiëren we Maleisië en bekritiseren we het IMF. Waar is het origineel?"

"Uiteraard zijn de gevolgen van het herstelprogramma rampzalig voor de bevolking," besluit de vakbondsleider. "Het heeft geleid tot massale afdankingen, tot besparingen in gezondheid en onderwijs, tot het wegvallen van subsidies en van elke vorm van overheidsinterventie. Meer dan 60 procent van de bevolking is arm geworden. En wat erger is: we zijn onze soevereiniteit kwijt, de controle over onze hulpbronnen. Maar het besparingsprogramma heeft vooral de kloof blootgelegd tussen de regerende elite die zich in naam van het volk verrijkt, en de rest van de bevolking die daarvoor de offers moet brengen." Hij lacht schamper. "De bevrijders zijn nu rijker dan om het even wie in dit land. Wat een verraad!"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234