Maandag 03/10/2022

'Het ontbreekt terroristen aan eigenwaarde'

Gavrilo Princip was amper twintig toen hij op 28 juni 1914 Franz Ferdinand van Habsburg, troonopvolger van Oostenrijk-Hongarije, vermoordde en daardoor WO I deed losbarsten. Henrik Rehr gaat in zijn graphic novel Gavrilo Princip de beweegredenen van de jonge naïeve Serviër na.

'Ik zou graag willen dat mijn boek de lezer eraan herinnert dat er achter elke moordenaar, ook wie een Wereldoorlog ontketent, een mens schuilt." De Deense, al jaren in New York wonende stripauteur Henrik Rehr (50) heeft veel moeite gedaan om Gavrilo Princip, de Bosnisch-Servische student die volgens de geschiedenisboeken met zijn moord op Franz Ferdinand van Habsburg de Eerste Wereldoorlog op zijn geweten heeft, niet af te schilderen als een monster of fanaticus. "Weet je, ik kende Princip wel van uit de geschiedenisboeken, maar die historiek, laat staan zijn personage, heeft me nooit kunnen boeien.

"Tot ik op een dag in de wachtkamer van de tandarts een artikel over hem las. Plots realiseerde ik me: er zit meer in Gavrilo's levensverhaal. Ik wilde weten waarom die op het eerste gezicht onschuldige jongeman zich ontpopte tot een terrorist, en ook nog eens trots was op zijn daden. Tijdens de research voor dit boek, heb ik niet alleen veel geleerd over de Balkan, maar ontwikkelde ik ook een zekere sympathie voor Gavrilo en zijn vrienden, de Serviërs en Franz Ferdinand - ook al kan je hen dan moeilijk als weerloze onschuldigen afschilderen."

Gaandeweg trok Rehr nog een andere opvallende, meer eigentijdse gelijkenis. En dat maakte dit boek ook veel persoonlijker, zegt Rehr. "Ik woon met mijn gezin op tweehonderd meter van het World Trade Centre en heb die aanslag op 11 september 2001 aan den lijve ondervonden. Verschrikkelijk. Het thema terrorisme en terroristen op zich, hield me daardoor sowieso al een tijd bezig. Maar plots zag ik gelijkenissen tussen Gavrilo en zijn vrienden en het groepje dat verantwoordelijk was voor 9/11 en daarmee de wereld een bepaalde richting uitstuurde.

"Niet alleen qua denkwereld, maar ook de vele toevalligheden en de gemiste kansen om de moordaanslag te verijdelen vertoonden treffende gelijkenissen met de gebeurtenissen die tot 9/11 geleid hebben."

Gavrilo Princip en kornuiten afschilderen als duivelse fanatici, daarvan wil Rehr niets weten. Liever heeft hij het over "jonge naïevelingen die misschien wel slechte ideeën ingefluisterd kregen en gemanipuleerd werden door hogere machten". Al ligt het er maar aan wie je het vraagt. De Duitse nationaalsocialisten omschreven hem als een joodse terrorist, De Joegoslavische president Tito maakte van hem een rolmodel voor de jeugd, de Kroaten huldigden vorig jaar dan weer een standbeeld in voor Princips slachtoffers en de Serviërs eren hem als een patriottische held.

"Ach, dat is vooral het resultaat van de diverse politieke situaties in de hele Balkanregio", meent Rehr. "Daarbij is het ook niet ongewoon dat de perceptie van historische figuren doorheen de tijd sterk verandert. Geschiedenis is nu eenmaal een kneedbaar iets."

Die verschillende invalshoeken en meningen over de figuur Gavrilo maakten Rehrs taak er niet gemakkelijker op. "Neen, een zo correct mogelijk beeld vormen van Princip was absoluut geen evidentie, en ik moet eerlijk zeggen dat ik nog altijd niet zeker ben of ik erin geslaagd ben. (Denkt na) Hm, weet je, in zekere zin ben ik even schuldig in het gebruiken van Princip voor mijn eigen doeleinden, dan de politieke leiders van de vorige eeuw. Het enige verschil is dat mijn doel de literatuur was, niet de politiek.

"Nu, mij interesseerde het vooral hoe een jonge mens een terrorist wordt. Persoonlijk vind ik dat er nogal lichtzinnig en vooral simplistisch wordt omgesprongen met de begrippen goed en kwaad. Ik wilde de werkelijke omstandigheden onderzoeken die iemand als Gavrilo wisten te overtuigen om een voor hem totale vreemdeling te vermoorden voor politieke doeleinden."

Rehrs eerste vaststelling was deze: Gavrilo was een naïeveling. En een idealist. Maar zijn radicalisering was georkestreerd. "De bewering dat Gavrilo en zijn vrienden werden gebruikt door bepaalde Servische elementen die een oorlog wilden ontketenen, blijft zonder meer overeind staan. Het groepje rond Gavrilo werd van hun gelijk overtuigd door de twee kleinere oorlogen die net hadden plaatsgevonden in de Balkan, en die aangaven dat een conflict met Oostenrijk-Hongarije gunstig zou zijn voor Servië.

"Ik denk ook dat de Weense overheid de moord op Franz Ferdinand voor exact hetzelfde doel gebruikte, maar dan gezien vanuit hun persoonlijke standpunt. Wenen zag Belgrado immers als zeer agressief en stelde zich als doel de Servische ambitie om een Groot-Servië op poten te zetten voor eens en altijd te verpletteren."

Princip zelf was volgens hem een speelbal van het lot en zag hij zich mogelijk gesterkt door eigen, mogelijk traumatische ervaringen. In het boek wordt zijn impulsiviteit meerdere keren geëtaleerd. Zo springt Gavrilo dronken van een brug en laat hij bijna het leven. Rehr gaat ook in op de liefde die de jongeman treft, maar ook op zijn relatie met zijn vrienden en familie, die niet altijd zijn mening delen.

Tuberculose

Drie belangrijke pagina's worden in het boek gewijd aan de zware klap die Gavrilo in 1912 te verwerken kreeg. Gavrilo, op dat moment 18 jaar, gaat er zich aanmelden bij het leger, hopend om de partizanen in Macedonië te vervoegen, maar wordt geweigerd omdat hij aan tuberculose lijdt. De rekruteringsofficier spreekt duidelijke taal: "Een komitadji vecht achter vijandelijke linies, verschuilt zich in de bergen, slaapt in de regen en eet soms dagenlang niet. Ik vrees dat jij dat niet lang zou volhouden." Gavrilo is gechoqueerd, voelt zich geschoffeerd en vernederd.

Volgens Rehr had die ervaring wel degelijk een impact op de tiener. "Ik geloof dat je terrorist wordt vanuit een zekere tekortkoming. Misschien liggen economische redenen aan de basis, maar ik ben ervan overtuigd dat het terroristen aan eigenwaarde ontbreekt. Dat Princip werd vernederd door de Servische partizanen, heeft zeker zijn woede en/of gevoel van minderwaardigheid doen ontsteken. Hij radicaliseerde. Liet zich radicaliseren, moet ik zeggen.

"Hij werd ook gewelddadiger, nog impulsiever in zijn daden. Dat heeft hij tot op het einde meegedragen. We weten dat Princip in de slotfase van zijn leven weinig wroeging en spijt toonde. Integendeel. Hij was er zelfs trots op een terrorist te zijn. Dat maakte hij iedereen duidelijk tijdens zijn proces, in een rechtszaal in Sarajevo.

"In mijn boek heb ik me de vrijheid aangemeten om hem in zijn cel, net voor hij stierf (omdat Gavrilo twintig was kon hij volgens de Oostenrijkse wet niet ter dood veroordeeld worden en kreeg hij een gevangenisstraf van twintig jaar, GDW) over zijn leven en acties te laten reflecteren. Maar ik moet er bij vermelden dat ik dat niet zeker kan weten. Het is mijn interpretatie, niet gebaseerd op historische data, opnames of schrijfsels."

Ondertussen blijft het boek - getekend in een soort gravureachtige stijl, geïnspireerd door krantenillustraties uit die periode en Duitse expressionisten als Ernst-Ludwig Kirchner, Max Pechstein en Erich Heckel - de interesse wekken in de rest van de wereld. De internationale herdenking van de honderdste verjaardag van de Eerste Wereldoorlog is daar uiteraard niet vreemd aan.

Intellectueel lui

Op dit moment is Rehr bezig aan een promotietour doorheen Europa. Opvallend is de positieve feedback die hij van de internationale media krijgt. Niet alleen de psychologische benadering en technische uitwerking van het verhaal krijgen lof, ook de politieke positie die hij inneemt kan op instemmend geknik rekenen. "Men heeft gelukkig de dubbellagige uitgangspunten en invalshoeken rond Princip en de hele Balkan weten te appreciëren", glundert Rehr.

"Kijk, ik vond dat ik het standpunt van de Serviërs bij de aanslag in Sarajevo in zijn context uit de doeken moest doen. De Serviërs zijn zo vaak verguisd voor hun deelname aan de Balkanoorlogen van de jaren negentig. Elke Serviër werd toen gemakshalve als slechterik afgeschilderd, zonder dat men probeerde de beweegredenen te achterhalen of er bij stil te staan dat alle mensen verschillen en er uiteenlopende normen en waarden op nahouden. Dat is niet alleen intellectueel lui, maar ook gevaarlijk, want het verdoezelt al te makkelijk de menselijkheid van degene die als de vijand wordt gepercipieerd.

"Ik ben erg gelukkig dat dit de mensen is opgevallen, vooral ook omdat dat de intentie was van het boek. Nogmaals: ik geloof niet in goed en kwaad. Die begrippen moeten veel ruimer gezien worden."

Gavrilo Princip: de man die WO I ontketende, verscheen bij Blloan, (met een voorwoord van Marc Reynebeau), 232 pag., 27,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234