Vrijdag 27/05/2022

AnalyseVerenigde Staten

Het vertrouwen in het Amerikaanse hooggerechtshof raakt zoek: ‘De geest is uit de fles’

De leden van het Amerikaanse hooggerechtshof. Beeld REUTERS
De leden van het Amerikaanse hooggerechtshof.Beeld REUTERS

Amerikanen verliezen het vertrouwen in hun hoogste rechtbank, nu het hooggerechtshof een nieuwe conservatieve koers vaart. 2022 wordt een belangrijk jaar: zal het hof de sluiting van abortusklinieken mogelijk maken?

Karlijn van Houwelingen

Al 17 jaar had de federale overheid in de VS geen gevangenen geëxecuteerd – tot de zomer van 2020. Tussen juli en januari liet de regering-Trump in zeven maanden dertien gevangen ter dood brengen. De laatste stierf vijf dagen voordat opvolger Joe Biden aantrad. Over al die executies moest het hooggerechtshof eerst een uitspraak doen, omdat de veroordeelde dan wel justitie om interventie had gevraagd. In alle gevallen gaf het hof toestemming om te doden.

Linda Greenhouse, legendarisch rechtbankverslaggever, heeft het met verbazing zien gebeuren. Decennialang deed ze verslag van het hof voor The New York Times. “Het Amerikaans publiek leek er helaas niet zo veel om te geven. Maar het laat zien hoe conservatief het hof is geworden, hoe het deed wat de president wilde toen het over de doodstraf ging.”

In de VS is het hooggerechtshof een enorm belangrijk instituut. Dankzij uitspraken van het hof werd bijvoorbeeld rassensegregatie op school verboden (1954) en kunnen Amerikanen trouwen met wie ze willen, ongeacht huidskleur (1967) of geslacht (2015). De negen rechters nemen besluiten op basis van de grondwet, zonder politieke inmenging, is het idee.

Zweem van partijdigheid

Maar vandaag de dag hangt er een zweem van partijdigheid om de rechters. Het is niet meer vol te houden, vinden Greenhouse en veel andere experts, dat het hof geen politieke speelbal is. Vlak voor de verkiezingen die hij verloor benoemde president Trump met grote haast rechter Amy Barrett, de derde conservatieve opperrechter uit zijn koker. Sindsdien is het hof een ongewoon conservatieve weg ingeslagen.

Aanleiding voor de onrust onder rechtbankwatchers zijn onder meer zaken over abortus. Texas voerde in september via een doortrapte constructie een wet in die bijna alle abortussen onmogelijk maakt, en het hof stond dat onverwacht toe. Niet de overheid, maar burgers werden handhavers. Het hof oordeelde recent dat klinieken de overheid wel degelijk voor de rechter kunnen slepen, maar zolang dat proces loopt, blijft de wet geldig.

En dat terwijl abortus in de VS al bijna vijftig jaar een recht is en de meeste Amerikanen vinden dat dat zo moet blijven. Het recht om vrij van onnodige overheidsbemoeienis door het leven te gaan geldt ook bij keuzes over het beëindigen van een ongewenste zwangerschap, oordeelde het hooggerechtshof in 1973. Dat mag tot de foetus levensvatbaar is, na ongeveer 24 weken. De zaak heette toen Roe vs. Wade.

Conservatieve staten als Texas proberen ‘Roe’ nu van tafel te krijgen. En het hof lijkt daar wel iets voor te voelen in de nieuwe samenstelling, waarin zes van de negen rechters een conservatieve inslag hebben. In een zitting over een wet in Mississippi die abortus zou verbieden na vijftien weken, leken vijf rechters deze maand sympathie te kunnen opbrengen voor argumenten van Mississippi. Het doet vermoeden dat het recht op abortus van tafel gaat, of in ieder geval wordt ingeperkt als het hof komende zomer uitspraak doet.

Ongekende ontwikkeling

En dat, zegt rechtenprofessor Kimberly Wehle, is ongekend. Nooit eerder nam het hooggerechtshof Amerikanen een bestaand recht af. “Het zou schokkend en schadelijk zijn,” zegt Wehle, die werkt aan de universiteit van Baltimore. “Er is geen goede reden om het vorige vonnis omver te werpen – behalve dat er andere rechters zitten.”

Dat is dan ook precies waarvoor de recent benoemde conservatieven zijn ‘gestuurd’, zegt kenner Greenhouse. Ze zijn benoemd na een uitgekiende selectieprocedure waarin hun abortusstandpunt vooraf is gewogen. “Dit is een project van de Republikeinse partij sinds ongeveer 1980, de opkomst van Ronald Reagan. Elke Republikeinse presidentskandidaat belooft sindsdien om rechters te benoemen die het recht op abortus afschaffen.”

In de Senaat regelde de Republikeinse partijleider Mitch McConnell in 2017 dat voor een benoeming van een nieuwe opperrechter niet langer 60 van de 100, maar 51 stemmen nodig zijn (Democraten hadden de drempel eerder verlaagd voor lagere rechters). McConnell had handig een rechtersbenoeming van toenmalig president Obama geblokkeerd. Toen partijgenoot Trump hem opvolgde kon hij zonder enige inbreng van de oppositie drie rechters van zijn eigen kleur installeren. “Dát is wat het zo gepolitiseerd maakt,” zegt professor Wehle.

Het gevolg is dat steeds minder Amerikanen vertrouwen hebben in hun opperrechters. In juli 2020 had nog 58 procent van de burgers een positief beeld in een peiling van Gallup. Ruim een jaar later, net nadat Texas tijdelijk groen licht kreeg voor een bijna-verbod op abortus, was dat vertrouwen rap gedaald tot 40 procent. In ruim twintig jaar was het niet zo laag.

Rechter Amy Coney Barrett legt tegenover rechter Clarence Thomas de eed af om lid van het hooggerechtshof te worden. Rechts haar man, Jesse M. Barrett, en president Trump.  Beeld EPA
Rechter Amy Coney Barrett legt tegenover rechter Clarence Thomas de eed af om lid van het hooggerechtshof te worden. Rechts haar man, Jesse M. Barrett, en president Trump.Beeld EPA

Bestorming van het Capitool

Amy Barrett, de haastig benoemde nieuweling, voelde zich in haar eerste publieke optreden genoodzaakt het hof te verdedigen. “Mijn doel vandaag is om u ervan te overtuigen dat dit hof niet bestaat uit een stelletje politieke marionetten,” zei ze.

Maar een langer zittende, meer progressieve collega, Sonia Sotomayor, vreest dat de geloofwaardigheid van het hof te grabbel is gegooid. In ongebruikelijk harde woorden reageerde ze in de abortuszaak: “Zal dit instituut de stank overleven die dit veroorzaakt in de perceptie van het publiek, het idee dat de grondwet en de interpretatie ervan slechts politieke handelingen zijn?”

Linda Greenhouse wijst op een poging van Trump om te voorkomen dat het Congres inzage krijgt in documenten over zijn rol in de bestorming van het Capitool op 6 januari. Het hooggerechtshof moet straks oordelen of hij de macht heeft dat tegen te houden. “Je mag hopen dat burgers geloven in het antwoord dat het hof geeft op zo’n vraag,” zegt Greenhouse. “Anders krijg je politieke chaos.”

‘Geest is uit de fles’

Overigens past niet alles wat de conservatief geachte rechters doen in het straatje van hun politieke geestverwanten. Vorige week nog oordeelde het hooggerechtshof dat New York vaccinatiebewijzen mag eisen zónder uitzondering voor religieuze bezwaren. En vorig jaar weigerde het hof om Trumps leugens over verkiezingsfraude serieus te nemen.

Maar vooral in links Amerika is de vrees voor een conservatieve make-over van het land groot. “Het is zes tegen drie, er is geen enkele reden meer om tot een compromis te komen,” zegt professor Wehle.

President Biden liet een commissie bedenken hoe het hof kan worden gered van de politisering. Het Congres kan bijvoorbeeld benoemingen voor het leven afschaffen, of extra rechters toevoegen om de balans te herstellen. Critici vrezen dat zulke drastische maatregelen het hooggerechtshof alleen maar verder onderdompelen in politiek spel.

“Maar de geest is al uit de fles, politisering is er,” zegt Wehle, een voorstander van uitbreiding van het hof. Het is tijd voor buitengewone ingrepen, zegt zij. “De democratie in Amerika hangt al aan een zijden draadje.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234