Dinsdag 28/06/2022

Historicus jona lendering over de historische juistheid van 'Alexander'

Jona Lendering: 'De werkelijkheid van Alexanders veldtocht zijn de gedeporteerde mensen, de uitgeroeide nomaden, de gekruisigde verdedigers, de verkrachte vrouwen en de vermoorde vluchtelingen. Daar zie je allemaal niets van'

'Stones adviseur lijkt wel dertig jaar achter'

De Nederlandse historicus Jona Lendering is de auteur van een bejubeld Alexander-boek (zie Boeken). Voor zijn onderzoek reisde hij op z'n Michael Woods door gebieden waar ook Alexander door trok. Het oordeel van deze kenner over de film is gemengd, om het zacht uit te drukken.

Brussel

van onze medewerker

Patrick De Rynck

'Regisseurs en historici blijven het best op hun eigen vakterrein", steekt Lendering van wal. "Maar voor dit geval laat ik me graag verleiden. Stone vraagt erom: hij verkondigt dat het allemaal historisch betrouwbaar is. De medewerking van Alexander-biograaf en hoogleraar in Oxford Robin Lane Fox staat daar zogezegd borg voor."

De grootste uitdaging lijkt mij het bijzonder ingewikkelde verhaal.

Lendering: "Ik vind nu net de wijze waarop de Macedonisch-Perzische oorlog is samengevat het knapste van de film. Bij het schrijven van mijn boek vond ik het erg lastig te besluiten wat eruit kon. Zowat alles hangt met alles samen. Stone heeft er drastisch het mes in gezet. Hij permitteerde zich daarbij enkele zeer grote vrijheden en ja, ik kan voor de vuist een dozijn 'te vermijden onnauwkeurigheden' opsommen. Maar het resultaat staat toch als een huis."

De film is opgenomen in Marokko en Thailand, plekken die Alexander niet aandeed. Klopt wat we zien met de historische landschappen?

"De locaties lijken sterk op de originele landschappen, voor zover ik ze heb bezocht. Het treffendst vond ik de plek waar Alexanders soldaten in 326 weigerden verder te gaan. Ik heb mijn ogen moeten uitwrijven om te zien waar de verschillen zaten. Ook het stoffige slagveld van Gaugamela in het Iraakse deel van Koerdistan is knap gereconstrueerd. De heuvel met de vorm van een dromedarisbult waaraan de plaats haar naam ontleent, lijkt met een computeranimatie in de beelden gemonteerd.

"Over het algemeen zijn de decors trouwens geloofwaardig. Ik kan me voorstellen dat het Perzische paleis in Babylon er inderdaad uitzag zoals het wordt getoond. Hetzelfde voor de exercerende falanxen en de gevechten met olifanten. Het zit hem ook in de details: anders dan in pakweg Mel Gibsons The Passion of the Christ, die ook streefde naar historische accuratesse, kloppen deze keer de wapenrustingen wel. En anders dan in Gladiator rijden de ruiters deze keer zonder stijgbeugels, zoals het hoort. Professioneel gedaan."

Er is nogal wat te doen over Stones beeld van Alexanders intieme relatie met zijn vriend Hefaistion.

"Ik laat de beoordeling van de bordkartonnen personages en het eindeloze soapachtige geklets liever aan de recensenten, maar hoe die relatie is uitgewerkt, is ronduit ergerlijk. Alexanders huwelijksnacht met Roxane komt gedetailleerd in beeld, maar van de betrekkingen tussen Alexander en Hefaistion zie je nog geen zoen. Eerder in de film legt Aristoteles de theorie over de aardse en hemelse liefde uit. Daarmee suggereert Stone dat Alexander en Hefaistion netjes met de handen boven de dekens sliepen en vooral veel goede gesprekken voerden. Slordig, want die theorie is van Plato. Zou Lane Fox het verschil tussen de twee filosofen niet kennen?"

Zelf hecht u in uw boek veel belang aan de 'oosterse' kijk op de zaak. Is daar in de film iets van te merken?

"Ik heb daar grote bedenkingen bij. En dan denk ik in de eerste plaats aan de stereotiepe weergave van de Oriënt. Alle Aziaten zijn verwekelijkte types, met als opmerkelijkste voorbeelden koning Darius en zijn hoveling Bagoas. De Griekse bronnen typeren de koning soms als een zwakkeling die in twee veldslagen op de vlucht sloeg en soms als een dapper man die tot het einde meestreed. Welnu, we weten sinds de publicatie van de zogenaamde astronomische dagboeken uit Babylon, in 1975, dat het laatste correct is. Het staat nu vast dat Darius tijdens de slag bij Gaugamela door zijn manschappen in de steek werd gelaten. En toch laat Stone Darius als eerste op de vlucht slaan, het oude cliché van de verwijfde, laffe oosterlingen. Het lijkt wel of Lane Fox niet op de hoogte is van de wetenschappelijke publicaties sinds 1975."

De bronnen berichten geregeld over wreedheden die Alexander en zijn leger begingen. Om van het bloedvergieten tijdens de veldslagen nog te zwijgen.

"De systematische afwezigheid van wreedheid in de film is voor mij een wezenlijk probleem. De slagveldscènes zijn steriel en alles wat naar tortuur riekt is afwezig. Terwijl dat nu net een van de best geattesteerde aspecten is van Alexanders heerschappij. Een voorbeeld: we horen Ptolemaeus zeggen dat 'Alexander in India niets deed wat andere generaals in een oorlog niet ook zouden doen'. Dat weet ik zo nog niet. Zouden Stone en Lane Fox echt denken dat het aanvallen van vluchtelingen, Alexanders gebruikelijke tactiek tijdens de Indische veldtocht, een militair doel diende? De werkelijkheid van Alexanders veldtocht zijn de mensen die in Sogdia werden gedeporteerd, de nomaden uit de Zagros die werden uitgeroeid, de verdedigers van Tyros die werden gekruisigd, de vrouwen die in Persepolis werden verkracht en de vluchtelingen die in India zijn vermoord. Je ziet er allemaal niets van. De boodschap lijkt te zijn dat geweld mag, als je maar een verheven, westers ideaal hebt."

De perceptie van Alexander beweegt zich tussen de goedmenende bevrijder en kosmopoliet en anderzijds de rücksichtloze tiran. Ik veronderstel dat we in de film met type 1 te maken krijgen?

"Klopt. Stone houdt ons voor dat Alexander de mensheid een betere wereld wilde bieden door haar de Griekse levenswijze aan te reiken. We vernemen zelfs dat de Babyloniërs blij waren dat ze werden bevrijd van de Perzische heerschappij. En we horen dat de Perzische koning de volken beschouwde als zijn slaven en dat Alexander ze een kans op verbetering en bevrijding bood. Er is geen enkel historisch bewijs voor die ideeën. Ze zijn voor het eerst geformuleerd in een feestrede die de Griek Plutarchus hield in de tweede eeuw, een klein half millennium na Alexander. Mij bekroop het ongemakkelijke gevoel dat Lane Fox domweg het verschil tussen een retorische en een historische tekst niet heeft begrepen."

Middelmatige film, slecht historisch advies?

"Dat Oliver Stone zo'n film maakt, wil ik hem vergeven. Ter vergelijking: veel Amerikanen geloven nu ook oprecht dat ze mensen in landen als Afghanistan en Irak vrijheid en een betere levensomstandigheden bieden. En waarschijnlijk hebben ze gelijk. Maar van Robin Lane Fox, die toch op de hoogte moet zijn van de discussies onder historici, had ik meer verwacht. In elk geval meer liefde voor de historische waarheid en meer sympathie voor de honderdduizenden genocideslachtoffers die in deze film buiten beeld blijven."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234